ಸ್ವರ - ಸ್ವರಗಳೆಂದರೆ ತಮ್ಮಷ್ಟಕ್ಕೆ ತಾವೇ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿರುವ ಹಾಗೂ ತಮ್ಮ ಉಚ್ಚಾರಣೆಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಧ್ವನಿಯ ಸಹಾಯದ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಧ್ವನಿಗಳು. ಇವು ಭಾಷೆಯ ಮೂಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಧ್ವನಿ ಘಟಕಗಳು.
ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಸ್ವರಗಳಿವೆ —
ಹ್ರಸ್ವ (ಲಘು) ಸ್ವರಗಳು – , , , ,
ದೀರ್ಘ (ಗುರು) ಸ್ವರಗಳು – , , , ,
ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಅಂಶವೆಂದರೆ, ಮತ್ತು ಸ್ವರಗಳು ಪ್ರಾಕೃತದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ (ಹ್ರಸ್ವ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘ) ಪ್ರಯೋಗವಾಗಬಹುದು.
ವ್ಯಂಜನ - ವ್ಯಂಜನಗಳೆಂದರೆ ತಮ್ಮ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವರ ಧ್ವನಿಗಳ ಆಸರೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕಾದ ಧ್ವನಿಗಳು. ಅಂದರೆ ವ್ಯಂಜನಗಳು ತಮ್ಮಷ್ಟಕ್ಕೆ ತಾವೇ ಪೂರ್ಣವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಸ್ವರದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಯೇ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 30 ವ್ಯಂಜನಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ—
ಕವರ್ಗ , , ,
ಚವರ್ಗ , , ,
ಟವರ್ಗ , , , ,
ತವರ್ಗ , , , ,
ಪವರ್ಗ , , , ,
ಅಂತಸ್ಥ , , ,
ಊಷ್ಮ ,
ಅನುಸ್ವಾರ ()
ಅನುಸ್ವಾರವನ್ನು () ಕೂಡ ವ್ಯಂಜನವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅನುಸ್ವಾರವು ಅಥವಾ ಇವುಗಳ ರೂಪಾಂತರವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಕೃತದಲ್ಲಿ ವಿಸರ್ಗದ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲ. ವಿಸರ್ಗವು ಸದಾ ಅಥವಾ ಸ್ವರವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅಸಂಯುಕ್ತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇವುಗಳ ಬಳಕೆಯೂ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ವ್ಯಂಜನಗಳು 30.
ಹಾಗೆಯೇ ಅನುಸ್ವಾರ () ಮತ್ತು ಅನುನಾಸಿಕ () ಇವುಗಳ ಪ್ರಯೋಗವೂ ಆಗುತ್ತದೆ.1 ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಯ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ನಿಯಮವೆಂದರೆ, ಶಬ್ದದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವರರಹಿತ ವ್ಯಂಜನಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ—
(ಸಂಸ್ಕೃತ ರೂಪ) → ಪ್ರಾಕೃತದಲ್ಲಿ
ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ವ್ಯಂಜನಗಳು ಸ್ವರದ ಸಹಯೋಗದಿಂದಲೇ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ.
ವಚನ - ವಚನದ ಅಕ್ಷರಶಃ ಅರ್ಥ ಸಂಖ್ಯೆ. ನಾಮಪದದ ಯಾವ ರೂಪದಿಂದ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿ ಅಥವಾ ವಸ್ತು ಒಂದು ಅಥವಾ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಇರುವುದರ ಬೋಧವಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ವಚನ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಚನಗಳು ಇವೆ—
ಏಕವಚನ – ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಒಂದು ವಸ್ತುವಿನ ಬೋಧ
(ಉದಾಹರಣೆಗೆ – = ಒಬ್ಬ ರಾಮ)
ಬಹುವಚನ – ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದರ ಬೋಧ
(ಉದಾಹರಣೆಗೆ – = ಅನೇಕ ರಾಮರು)
ಲಿಂಗ- ನಾಮಪದದ ಯಾವ ರೂಪದಿಂದ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿ ಅಥವಾ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಪುರುಷ, ಸ್ತ್ರೀ ಅಥವಾ ಇತರ (ನಪುಂಸಕ) ಜಾತಿಯ ಬೋಧವಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ಲಿಂಗ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಲಿಂಗಗಳು ಇವೆ—
ಪುಲ್ಲಿಂಗ – ಪುರುಷ ಜಾತಿಯ ಬೋಧ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ – )
ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ – ಸ್ತ್ರೀ ಜಾತಿಯ ಬೋಧ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ – )
ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ – ಪುರುಷವೂ ಅಲ್ಲ, ಸ್ತ್ರೀಯೂ ಅಲ್ಲ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ – )
ಪುರುಷ - ಸಂಭಾಷಣೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವ, ಕೇಳುವ ಅಥವಾ ಯಾರ ವಿಷಯವಾಗಿ ಮಾತು ನಡೆಯುತ್ತಿದೆಯೋ, ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಪುರುಷ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಉದಾಹರಣೆ— ನನ್ನ ಹೆಸರು ಆಶೀಷ್. → ।
ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪುರುಷಗಳು ಇವೆ—
1. ಉತ್ತಮ ಪುರುಷ (First Person)
ಇದು ಮಾತನಾಡುವವನು ಸ್ವತಃ ಆಗಿರುವ ಪುರುಷ.
ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ – ನಾನು, ನನಗೆ, ನಾವು ಇತ್ಯಾದಿ. ಪ್ರಾಕೃತದಲ್ಲಿ – /, , ।
2. ಮಧ್ಯಮ ಪುರುಷ (Second Person)
ಇದು ಯಾರೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುವವನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೋ (ಕೇಳುವವನು) ಆ ಪುರುಷ.
ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ – ನೀನು, ನೀವು, ನಿನಗೆ ಇತ್ಯಾದಿ. ಪ್ರಾಕೃತದಲ್ಲಿ – , , ।
3. ಪ್ರಥಮ (ಅನ್ಯ/ತೃತೀಯ) ಪುರುಷ (Third Person)
ಇದು ಯಾರ ವಿಷಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನು ಮತ್ತು ಕೇಳುವವನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೋ ಆ ಪುರುಷ.
ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ – ಇವನು, ಅವನು, ಅವರು ಇತ್ಯಾದಿ. ಪ್ರಾಕೃತದಲ್ಲಿ – , ।
ಕ್ರಿಯಾಪದ / ಧಾತು - ಯಾವ ಶಬ್ದ ಅಥವಾ ಶಬ್ದ-ಸಮೂಹದ ಮೂಲಕ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯವು ನಡೆಯುವುದರ ಅಥವಾ ಮಾಡಲ್ಪಡುವುದರ ಬೋಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ಕ್ರಿಯಾಪದ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಉದಾಹರಣೆ—
ಕನ್ನಡ - ಹೋಗುವುದು, ತಿನ್ನುವುದು, ಕುಣಿಯುವುದು. ಪ್ರಾಕೃತ- , , (ನೃತ್ಯ ಮಾಡುವುದು)
ಧಾತು (ಮೂಲ ರೂಪ)- ಕ್ರಿಯಾಪದದ ಮೂಲ ರೂಪವನ್ನು ಧಾತು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ, ಕ್ರಿಯಾಪದದ ಹೆಚ್ಚಿನ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿಯುವ ಅದರ ಅಂಶ. ಬೇರೆ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ— ಯಾವ ಮೂಲ ಅಕ್ಷರಗಳಿಂದ ವಿವಿಧ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆಯೋ, ಅವುಗಳನ್ನು ಧಾತು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆ— , , , ಇತ್ಯಾದಿ.
ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾಪದದ ಭೇದಗಳು
1. ಸಕರ್ಮಕ ಕ್ರಿಯಾಪದ- ಯಾವ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ (object) ಇರುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಪ್ರಭಾವವು ಕರ್ಮದ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆಯೋ, ಅವುಗಳನ್ನು ಸಕರ್ಮಕ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಉದಾಹರಣೆ—
ಕನ್ನಡ - ಅವನು ಲೇಖನವನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾಕೃತ - ।
2. ಅಕರ್ಮಕ ಕ್ರಿಯಾಪದ- ಯಾವ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮದ ಅಗತ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಪ್ರಭಾವವು ಕರ್ತೃವಿನ ಮೇಲೆಯೇ ಬೀಳುತ್ತದೆಯೋ, ಅವುಗಳನ್ನು ಅಕರ್ಮಕ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಉದಾಹರಣೆ—
ಅವನು ಅಳುತ್ತಾನೆ. ।
ಅವನು ಮಲಗುತ್ತಾನೆ. ।
1ಆಚಾರ್ಯ ಹೇಮಚಂದ್ರರು ಅಪಭ್ರಂಶ ವ್ಯಾಕರಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇವುಗಳ ಸಂಯುಕ್ತ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಜೊತೆಗೆ, , ಮತ್ತು ಇವುಗಳ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅನುಸ್ವಾರದ () ವಿಕಲ್ಪವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಅಭ್ಯಾಸ
1. ಬಹು ಆಯ್ಕೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು: ಆರಿಸಿ—
ಪ್ರಾಕೃತದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎಷ್ಟು ವ್ಯಂಜನಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ?
(ಕ) 25 (ಖ) 30 (ಗ) 32 (ಘ) 35
ಯಾವ ಸ್ವರಗಳು ಹ್ರಸ್ವ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘ ಎರಡೂ ಆಗಿರುತ್ತವೆ?
(ಕ) , (ಖ) , (ಗ) , (ಘ) ,
ಪ್ರಾಕೃತದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ವಚನಗಳಿವೆ?
(ಕ) ಒಂದು (ಖ) ಎರಡು (ಗ) ಮೂರು (ಘ) ನಾಲ್ಕು
‘’ ಯಾವ ಲಿಂಗಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ?
(ಕ) ಪುಲ್ಲಿಂಗ (ಖ) ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ (ಗ) ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ (ಘ) ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ಅಲ್ಲ
‘’ ಯಾವ ಪುರುಷದ ಸರ್ವನಾಮವಾಗಿದೆ?
(ಕ) ಉತ್ತಮ (ಖ) ಮಧ್ಯಮ (ಗ) ಪ್ರಥಮ (ಘ) ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ಅಲ್ಲ
2. ಬಿಟ್ಟ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ತುಂಬಿರಿ—
ಸ್ವರದ ಉಚ್ಚಾರಣೆಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಧ್ವನಿಯ __________ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.
ವ್ಯಂಜನದ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ __________ ಸಹಾಯವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ __________ ವಚನಗಳಿವೆ.
ಮಾತನಾಡುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು __________ ಪುರುಷ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಕ್ರಿಯಾಪದದ ಮೂಲ ರೂಪವನ್ನು __________ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
3. ಸರಿ ಅಥವಾ ತಪ್ಪು ಬರೆಯಿರಿ—
ಪ್ರಾಕೃತದಲ್ಲಿ ಅನುಸ್ವಾರವನ್ನೂ ವ್ಯಂಜನವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಲಿಂಗಗಳಿವೆ.
‘’ ಮಧ್ಯಮ ಪುರುಷದ ಸರ್ವನಾಮವಾಗಿದೆ.
‘’ ಪ್ರಥಮ ಪುರುಷಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.
ಅಕರ್ಮಕ ಕ್ರಿಯಾಪದದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮದ ಅಗತ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ.
4. ಸರಿಯಾಗಿ ಹೊಂದಿಸಿ ಬರೆಯಿರಿ—
| ಅ | ಬ | ಸರಿಯಾದ ಜೋಡಿಯನ್ನು ಬರೆಯಿರಿ |
|---|---|---|
| 1. , , , | (ಕ) ಊಷ್ಮ ವ್ಯಂಜನ | |
| 2. , | (ಖ) ಅಂತಸ್ಥ ವ್ಯಂಜನ | |
| 3. | (ಗ) ಉತ್ತಮ ಪುರುಷ | |
| 4. | (ಘ) ಮಧ್ಯಮ ಪುರುಷ | |
| 5. | (ಙ) ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ |
5. ಗುರುತಿಸಿ ಮತ್ತು ವರ್ಗೀಕರಿಸಿ—
ಕೆಳಗಿನ ವರ್ಣಗಳನ್ನು ಸ್ವರ ಮತ್ತು ವ್ಯಂಜನಗಳಾಗಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಬರೆಯಿರಿ—
, , , , , , , , , ।
6. ಲಿಂಗ, ವಚನ ಮತ್ತು ಪುರುಷವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ—
— ಲಿಂಗ __________
— ಲಿಂಗ __________
— ಲಿಂಗ __________
— ವಚನ __________
— ಪುರುಷ __________
7. ಧಾತು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾಪದವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ—
ಕೆಳಗಿನ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಧಾತು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಬರೆಯಿರಿ—
, , , , ।
8. ಸಕರ್ಮಕ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮಕ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ—
ಕೆಳಗಿನ ವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ಸಕರ್ಮಕ ಅಥವಾ ಅಕರ್ಮಕ ಕ್ರಿಯಾಪದದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಿ—
।
।
।
।
।
9. ಅನುವಾದ ಮಾಡಿ—
ಪ್ರಾಕೃತದಿಂದ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ—
।
।
।
ಕನ್ನಡದಿಂದ ಪ್ರಾಕೃತಕ್ಕೆ—
ನಾನು ಓದುತ್ತೇನೆ.
ಅವನು ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.
10. ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸಿ—
ಸ್ವರ ಎಂದರೇನು?
ವ್ಯಂಜನ ಎಂದರೇನು?
ಪ್ರಾಕೃತದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಲಿಂಗಗಳಿವೆ? ಅವುಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಬರೆಯಿರಿ.
ಪುರುಷದ ಮೂರೂ ಭೇದಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಬರೆಯಿರಿ.
ಸಕರ್ಮಕ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮಕ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ.