ಪ್ರಾಕೃತ ವ್ಯಾಕರಣ ಭಾಗ-1
ಕೃತಿಕಾರರು
ಡಾ. ಆಶೀಷ್ ಜೈನ್ ಆಚಾರ್ಯ
(ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು)
ಪ್ರಕಾಶಕರು
ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷಾ ವಿಕಾಸ ಫೌಂಡೇಶನ್
ಪ್ರಾಕೃತಶ್ರೀ – 33
ಕೃತಿಯ ಹೆಸರು –ಪ್ರಾಕೃತ ವ್ಯಾಕರಣ ಭಾಗ-1
ಆಶೀರ್ವಾದ – ಪ್ರಾಕೃತಾಚಾರ್ಯಶ್ರೀ 108 ಸುನೀಲಸಾಗರಜೀ ಮಹಾರಾಜ್
ಲೇಖಕರು – ಡಾ. ಆಶೀಷ್ ಜೈನ್ ಆಚಾರ್ಯ ಶಾಹಗಢ್, ಸಾಗರ್
ವರ್ಷ – 2026
ಆವೃತ್ತಿ – ಪ್ರಥಮ
ISBN – 978-81-180135-3-2
ಪ್ರತಿಗಳು – 1000
ಬೆಲೆ –
ದೊರೆಯುವ ಸ್ಥಳ – ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷಾ ವಿಕಾಸ ಫೌಂಡೇಶನ್,
154 ಗೀತಾಂಜಲಿ ಗ್ರೀನ್ಸಿಟಿ,ಸಂಜಯ್ ಡ್ರೈವ್ ರೋಡ್
ಸಾಗರ್ ಮ.ಪ್ರ. 470001, 9329092390
ಪ್ರಕಾಶಕರು – ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷಾ ವಿಕಾಸ ಫೌಂಡೇಶನ್
ಮುದ್ರಕರು – ವಿಕಾಸ್ ಆಫ್ಸೆಟ್ ಭೋಪಾಲ್
ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪರಿಚಯ
'ಪ್ರಾಕೃತ' ಎಂಬ ಶಬ್ದವು 'ಪ್ರಕೃತಿ' ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ, ಅದರ ಅರ್ಥ—ನೈಸರ್ಗಿಕ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಅಥವಾ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾದದ್ದು. ಕಲಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲದ ಭಾಷೆ ಎಂದು ಇದನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಬದಲಾಗಿ ಇದು ಸಹಜವಾಗಿ ಲೋಕ-ಮಾನಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಹಿಸುತ್ತದೆ. ವಿದ್ವಾಂಸರ ಪ್ರಕಾರ, ವ್ಯಾಕರಣ ಮೊದಲಾದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ 'ವಚನ ವ್ಯಾಪಾರ' ಯಾವುದಿದೆಯೋ, ಅದೇ ಪ್ರಾಕೃತ.
ಪ್ರಾಕೃತದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಕುರಿತಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಪ್ರಾಕೃತದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ:
ಸಂಸ್ಕೃತದಿಂದ ಉತ್ಪತ್ತಿ: ಆಚಾರ್ಯ ಹೇಮಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರಂತಹ ವಿದ್ವಾಂಸರು 'ಪ್ರಕೃತಿ' ಎಂದರೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಭಾಷೆಯೇ ಪ್ರಾಕೃತ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ.
ಸ್ವತಂತ್ರ ಮತ್ತು ಮೂಲ ಉತ್ಪತ್ತಿ: ನಮಿಸಾಧು ಮತ್ತು ವಾಕ್ಪತಿರಾಜರಂತಹ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಪ್ರಾಕೃತವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಭಾಷೆಗಳ ಮೂಲವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಪ್ರಾಕೃತವು 'ಹರಿಯುವ ನೀರು', ಆದರೆ ಸಂಸ್ಕೃತವು ಒಂದು 'ಬಂಧಿತ ಮಹಾಸರೋವರ'ದಂತೆ ಇದೆ. ಅರ್ಧಮಾಗಧಿಯಂತಹ ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಗಳು ಎಲ್ಲ ಭಾಷೆಗಳ ಜನನಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಭಾಷೆಯ ಕ್ರಮಿಕ ವಿಕಾಸ ಪ್ರಾಕೃತದ ವಿಕಾಸವು 'ಆಡುನುಡಿ'ಯಿಂದ 'ಭಾಷೆ'ಯ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗಿದೆ. ಇದರ ವಿಕಾಸವನ್ನು ಮೂರು ಯುಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ:
ಪ್ರಥಮ ಯುಗದ ಪ್ರಾಕೃತ (ಕ್ರಿ.ಪೂ. 600ರಿಂದ ಕ್ರಿ.ಶ. 200): ಇದರಲ್ಲಿ ಶಿಲಾಶಾಸನಗಳ ಪ್ರಾಕೃತ, ಧಮ್ಮಪದದ ಪ್ರಾಕೃತ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಜೈನ ಸೂತ್ರಗಳ ಪ್ರಾಕೃತ ಸೇರುತ್ತವೆ.
ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಪ್ರಾಕೃತ (ಕ್ರಿ.ಶ. 200ರಿಂದ ಕ್ರಿ.ಶ. 600): ಇದರಲ್ಲಿ ಭಾಸ ಮತ್ತು ಕಾಳಿದಾಸರ ನಾಟಕಗಳ ಪ್ರಾಕೃತ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಕರಣ-ಸಮ್ಮತ ಪ್ರಾಕೃತ ಸೇರಿವೆ.
ಉತ್ತರಕಾಲೀನ ಅಥವಾ ಅಪಭ್ರಂಶ ಯುಗ (ಕ್ರಿ.ಶ. 600ರಿಂದ ಕ್ರಿ.ಶ. 1200): ಇದು ಆಧುನಿಕ ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ಉಗಮದ ಕಾಲ.
ಪ್ರಾಕೃತದ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವೈವಿಧ್ಯಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಾಕೃತದ ಅನೇಕ ಭೇದಗಳಿವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಶೌರಸೇನಿ, ಅರ್ಧಮಾಗಧಿ, ಮಾಗಧಿ, ಪೈಶಾಚಿ ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ. ಶೌರಸೇನಿಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಶುದ್ಧ ಪ್ರಾಕೃತವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ಜೈನ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವ
ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಧಾರ: ಜೈನ ಆಗಮಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಜೈನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಅರ್ಧಮಾಗಧಿ ಮತ್ತು ಶೌರಸೇನಿ ಪ್ರಾಕೃತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ.
ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಭಾಷೆ: ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತವು ವಿದ್ವಾಂಸರ ಭಾಷೆಯಾಗಿದ್ದರೆ, ಪ್ರಾಕೃತವು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಭಾಷೆಯಾಗಿತ್ತು. ಸಾಮ್ರಾಟ್ ಅಶೋಕನ ಶಿಲಾಶಾಸನಗಳು ಕೂಡ ಪ್ರಾಕೃತದಲ್ಲಿಯೇ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ.
ಆಧುನಿಕ ಭಾಷೆಗಳ ಜನನಿ: ಹಿಂದಿ, ಮರಾಠಿ, ಬಂಗಾಳಿ, ಪಂಜಾಬಿ, ಗುಜರಾತಿ ಮತ್ತು ಅಸ್ಸಾಮಿಯಂತಹ ಆಧುನಿಕ ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಕೃತದ ಮಹತ್ವದ ಕೊಡುಗೆ ಇದೆ.
ಇಂದಿನ ಗೌರವ ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲದಂತಹ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಶಬ್ದಗಳಿವೆ. ಇದರ ಐತಿಹಾಸಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿ, ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಇದಕ್ಕೆ 'ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಭಾಷೆ' (Classical Language) ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಇದು ಇಂದಿಗೂ ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಭಾಷಾವಿಜ್ಞಾನದ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಅಮೂಲ್ಯ ನಿಧಿಯಾಗಿದೆ.