જે વ્યક્તિ અથવા પ્રાણીને કોઈ વસ્તુ આપવામાં આવે અથવા જેના માટે કોઈ કાર્ય કરવામાં આવે, તેને સંપ્રદાન કારક કહે છે. સંપ્રદાન કારકમાં સામાન્ય રીતે ચતુર્થી વિભક્તિનો પ્રયોગ થાય છે.
। — માતા બાળકને ફળ આપે છે.
અહીં ‘’ તે છે જેને ફળ આપવામાં આવી રહ્યું છે. તેથી તેમાં સંપ્રદાન કારક અને ચતુર્થી વિભક્તિ છે.
ચતુર્થી વિભક્તિના મુખ્ય પ્રયોગો :-
1. દાન અથવા આપવાના અર્થમાં :-
। — બાળક નિર્ધનને ભોજન આપે છે.
। — ગૃહસ્થ સાધુઓને આહાર આપે છે.
2. કોઈના માટે કાર્ય કરવા અથવા હિતના અર્થમાં :-
। — સજ્જન લોકોના હિતનો વિચાર કરે છે.
। — સજ્જન જીવદયા માટે પ્રયત્ન કરે છે.
3. ઉદ્દેશ અથવા પ્રયોજનના અર્થમાં :-
। — વિદ્યાર્થી જ્ઞાન માટે પરિશ્રમ કરે છે.
। — મુનિ સમાધિ માટે ધ્યાન કરે છે.
4. ઇચ્છા અથવા મંગલકામનાના અર્થમાં :-
। — સજ્જન બધા જીવોના સુખની ઇચ્છા કરે છે.
। — બધા જીવોનું સુખ થાઓ.
5. નમસ્કાર અથવા વંદનાના અર્થમાં :-
। — અરિહંતોને નમસ્કાર.
। — સિદ્ધોને નમસ્કાર.
। — સાધુઓને નમસ્કાર.
6. ‘’ના પ્રયોગમાં :- ‘’નો અર્થ પર્યાપ્ત, સમર્થ અથવા યોગ્ય હોય ત્યારે ચતુર્થીનો પ્રયોગ મળે છે.
। — સાધુ ધર્મ માટે યોગ્ય છે.
7. ક્રોધ, દ્વેષ વગેરેના અર્થમાં :-
। — મિથ્યાદૃષ્ટિ ધર્મ પ્રત્યે દ્વેષ કરે છે.
। — દુષ્ટ વ્યક્તિ સજ્જન પર ક્રોધ કરે છે.
8. કોઈને કહેવા અથવા જણાવવાના અર્થમાં :-
। — ગુરુ વિદ્યાર્થીને સત્ય કહે છે.
। — ઉપાધ્યાય વિદ્યાર્થીઓને ધર્મ જણાવે છે.
ચતુર્થી વિભક્તિ ઓળખવાનું સૂત્ર :-
કોને આપવામાં આવી રહ્યું છે?
કોના માટે કાર્ય કરવામાં આવી રહ્યું છે?
કયા ઉદ્દેશથી કાર્ય થઈ રહ્યું છે?
કોની ઇચ્છા અથવા મંગલકામના કરવામાં આવી રહી છે?
કોને નમસ્કાર કરવામાં આવી રહ્યા છે?
કોના પ્રત્યે ક્રોધ અથવા દ્વેષ છે?
સ્મરણીય સૂત્ર— જેને આપવામાં આવે, જેના માટે કાર્ય થાય અથવા જેના પ્રત્યે કોઈ ભાવના હોય, ત્યાં ચતુર્થીનો પ્રયોગ મળી શકે છે.
ધ્યાન આપો— ફક્ત શબ્દના રૂપ અથવા પ્રત્યયથી કારક નક્કી ન કરો. ક્રિયાપદ, અર્થ અને વાક્યમાં પદોના સંબંધને પણ સમજો.
સ્વાધ્યાય પ્રશ્નો :-
પ્રશ્ન 1. સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો—
સંપ્રદાન કારકમાં સામાન્ય રીતે કઈ વિભક્તિ હોય છે?
દ્વિતીયા (ખ) ચતુર્થી (ગ) પંચમી (ઘ) તૃતીયા
‘ ’માં ‘’ શાનો બોધ કરાવે છે?
કર્મનો (ખ) કર્તાનો (ગ) સાધનનો (ઘ) નમસ્કાર પામનારનો
‘’નો અર્થ છે—
જ્ઞાનથી (ખ) જ્ઞાન માટે (ગ) જ્ઞાનનો (ઘ) જ્ઞાનને
‘’નો એક અર્થ છે—
પર્યાપ્ત (ખ) વિના (ગ) સાથે (ઘ) આ
‘’નો અર્થ છે—
બધા જીવો માટે/નું (ખ) બધા જીવોથી (ગ) બધા જીવો દ્વારા
પ્રશ્ન 2. યોગ્ય જોડકાં જોડો—
| પ્રાકૃત રૂપ | અર્થ | યોગ્ય જોડકું લખો |
|---|---|---|
| 1. | (ક) જ્ઞાન માટે | |
| 2. | (ખ) બધા જીવોનું | |
| 3. | (ગ) અરિહંતોને નમસ્કાર | |
| 4. | (ઘ) નિર્ધનોને | |
| 5. | (ઙ) સમાધિ માટે |
પ્રશ્ન 3. ખાલી જગ્યા પૂરો—
સંપ્રદાન કારકમાં સામાન્ય રીતે ______ વિભક્તિનો પ્રયોગ થાય છે.
______ । (બાળક)
______ । (જ્ઞાન)
______ । (અરિહંત)
______ । (બધા જીવો)
પ્રશ્ન 4. ચતુર્થી વિભક્તિનો પ્રયોગ ઓળખો— નીચેનાં વાક્યોમાં ચતુર્થીનો કયો પ્રયોગ છે—દાન, ઉદ્દેશ, ઇચ્છા, નમસ્કાર કે દ્વેષ?
।
।
।
।
।
પ્રશ્ન 5. ગુજરાતીમાંથી પ્રાકૃતમાં અનુવાદ કરો—
બાળક નિર્ધનને ભોજન આપે છે.
વિદ્યાર્થી જ્ઞાન માટે પરિશ્રમ કરે છે.
અરિહંતોને નમસ્કાર.
સજ્જનો બધા જીવોનું સુખ ઇચ્છે છે.
ઉપાધ્યાય વિદ્યાર્થીઓને ધર્મ સમજાવે છે.