જેનાથી કોઈ વસ્તુ, વ્યક્તિ અથવા ભાવનું અલગ થવું, ભય, બચાવ, નિવૃત્તિ કે કોઈ ક્રિયાનો સ્રોત પ્રગટ થાય, ત્યાં અપાદાન કારક હોય છે. અપાદાન કારકમાં પંચમી વિભક્તિનો પ્રયોગ થાય છે.
પંચમી વિભક્તિના મુખ્ય પ્રયોગો
1. પૃથક્કરણ અથવા અલગ થવાના અર્થમાં - જેનાથી કોઈ વસ્તુ કે વ્યક્તિનું અલગ થવું પ્રગટ થાય, ત્યાં પંચમી વિભક્તિ હોય છે. જેમ કે—
। — પર્વત પરથી નદી વહે છે.
। — વૃક્ષ પરથી પાંદડું પડે છે.
2. ભયના અર્થમાં - ભય પ્રગટ કરનારાં ક્રિયાપદોના યોગમાં ભયના કારણને પંચમી વિભક્તિમાં રાખે છે. જેમ કે—
। — શ્રાવક પાપકર્મથી ડરે છે.
। — બાળક હિંસાથી ડરે છે.
3. છુપાવા તથા બચવાના અર્થમાં - જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ કોઈનાથી છુપાય છે અથવા કોઈ અનિષ્ટથી બચે છે, ત્યારે જેનાથી છુપાવું કે બચવું પ્રગટ થાય, ત્યાં પંચમી વિભક્તિ હોય છે. જેમ કે—
। — તે અસત્યથી બચે છે.
। — મુનિ પાપથી વિરત થાય છે.
4. રોકવાના અર્થમાં - રોકનારાં ક્રિયાપદોના યોગમાં જે કાર્ય અથવા દોષથી રોકવામાં આવે છે, તેમાં પંચમી વિભક્તિ હોય છે. જેમ કે—
। — આચાર્ય શિષ્યને કુસંગતિથી રોકે છે.
। — સાધુ જીવને હિંસાથી રોકે છે.
5. વિદ્યા અથવા કળા શીખવાના અર્થમાં - જેની પાસેથી વિદ્યા, કળા અથવા જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવામાં આવે છે, ત્યાં પંચમી વિભક્તિ હોય છે. જેમ કે—
। — શિષ્ય ગુરુ પાસેથી પ્રાકૃત ભાષા શીખે છે.
। — બાળક આચાર્ય પાસેથી સદાચાર શીખે છે.
6. વિરક્તિ, ઘૃણા અને નિવૃત્તિના અર્થમાં :- વિરક્ત થવાના, ઘૃણા કરવાના અથવા કોઈ કાર્યથી નિવૃત્ત થવાના અર્થવાળાં ક્રિયાપદોના યોગમાં પંચમી વિભક્તિ હોય છે. જેમ કે—
। — મુનિ વિષયોથી વિરક્ત થાય છે.
। — સજ્જન હિંસાથી ઘૃણા કરે છે.
વિશેષ ધ્યાન આપો:-
પૃથક્કરણ, ભય, બચાવ અને નિવૃત્તિના અર્થમાં પંચમી વિભક્તિનો પ્રયોગ થાય છે.
કેટલાક કારણવાચક ગુણવાચક અ-સ્ત્રીલિંગ શબ્દોમાં તૃતીયા અને પંચમી બંને વિભક્તિઓનો પ્રયોગ સંભવ છે.
સ્ત્રીલિંગ ગુણવાચક શબ્દોમાં આ વિશેષ પ્રયોગ અંતર્ગત તૃતીયા વિભક્તિનો પ્રયોગ કરવામાં આવે છે.
યાદ રાખો— જેનાથી અલગ થવું, ડરવું, બચવું કે વિરક્ત થવું પ્રગટ થાય, ત્યાં સામાન્ય રીતે પંચમી વિભક્તિનો પ્રયોગ થાય છે.
સ્વાધ્યાય :-
(ક) બહુવિકલ્પ પ્રશ્નો – સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો.
અપાદાન કારકમાં કઈ વિભક્તિનો પ્રયોગ થાય છે?
પ્રથમા (બ) તૃતીયા (ક) પંચમી (ડ) સપ્તમી
ભયના અર્થમાં ભયનું કારણ કઈ વિભક્તિમાં રાખવામાં આવે છે?
દ્વિતીયા (બ) ચતુર્થી (ક) પંચમી (ડ) ષષ્ઠી
‘મુનિ વિષયોથી વિરક્ત થાય છે.’ આ વાક્યમાં ‘વિષયોથી’ કયું કારક છે?
કરણ (બ) અપાદાન (ક) સંપ્રદાન (ડ) અધિકરણ
(ખ) ખાલી જગ્યા પૂરો.
જેનાથી કોઈ વસ્તુનું અલગ થવું પ્રગટ થાય, તેને ________ કારક કહે છે.
ભય પ્રગટ કરનારાં ક્રિયાપદોના યોગમાં ભયનું કારણ ________ વિભક્તિમાં રાખવામાં આવે છે.
‘ ।’ વાક્યમાં ‘’ ________ વિભક્તિનું રૂપ છે.
જેની પાસેથી વિદ્યા કે કળા શીખવામાં આવે છે, તેમાં ________ વિભક્તિ હોય છે.
(ગ) સાચું કે ખોટું લખો.
અપાદાન કારકમાં પંચમી વિભક્તિનો પ્રયોગ થાય છે.
‘પર્વત પરથી નદી વહે છે.’ વાક્યમાં ‘પર્વત પરથી’ કરણ કારક છે.
ભયના કારણને પંચમી વિભક્તિમાં રાખવામાં આવે છે.
વિરક્તિના અર્થમાં પંચમી વિભક્તિનો પ્રયોગ થાય છે.
(ઘ) વિભક્તિ અને પ્રયોગનાં યોગ્ય જોડકાં જોડો.
| વિભક્તિનો પ્રયોગ | ઉદાહરણનો અર્થ | સાચી જોડી લખો |
|---|---|---|
| 1. પૃથક્કરણ | (ક) પાપથી બચવું | |
| 2. ભય | (ખ) ગુરુ પાસેથી વિદ્યા શીખવી | |
| 3. નિવૃત્તિ | (ગ) સાપથી ડરવું | |
| 4. વિદ્યા પ્રાપ્તિ | (ઘ) વૃક્ષ પરથી પાંદડું પડવું |
(ઙ) રેખાંકિત પદનું કારક અને વિભક્તિ ઓળખો.
।
।
।
।
।
(ચ) ગુજરાતીમાંથી પ્રાકૃતમાં અનુવાદ કરો.
પર્વત પરથી નદી વહે છે.
શ્રાવક પાપકર્મથી ડરે છે.
મુનિ વિષયોથી વિરક્ત થાય છે.
શિષ્ય ગુરુ પાસેથી પ્રાકૃત ભાષા શીખે છે.
આચાર્ય શિષ્યને કુસંગતિથી રોકે છે.