જે સાધન, ઉપકરણ, માધ્યમ અથવા સહાયક દ્વારા કોઈ ક્રિયા સંપન્ન થાય છે, તેને કરણ કારક કહે છે. કરણ કારકમાં સામાન્ય રીતે તૃતીયા વિભક્તિનો પ્રયોગ થાય છે.
। — ખેડૂત હળથી ખેતર ખેડે છે.
અહીં ‘’ ખેતર ખેડવાનું સાધન છે. તેથી તે કરણ કારક અને તૃતીયા વિભક્તિમાં છે.
સૂત્ર— જેના દ્વારા ક્રિયા સંપન્ન થાય → કરણ કારક → તૃતીયા વિભક્તિ.
તૃતીયા વિભક્તિના મુખ્ય પ્રયોગો
1. સાધન અથવા ઉપકરણના અર્થમાં :
। — બાળક લેખણીથી લખે છે.
। — ખેડૂત હળથી ખેતર ખેડે છે.
2. માધ્યમના અર્થમાં :
। — સાધુ પ્રવચનના માધ્યમથી ધર્મ સમજાવે છે.
। — બાળક પુસ્તકથી જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે.
3. કર્મણિ પ્રયોગમાં કર્તા માટે :
। — આચાર્ય શિષ્યને શિક્ષણ આપે છે. (કર્તરિ પ્રયોગ)
। — આચાર્ય દ્વારા શિષ્યને શિક્ષિત કરવામાં આવે છે. (કર્મણિ પ્રયોગ)
4. કારણ અથવા ગુણ દર્શાવવામાં :
। — ક્રોધને કારણે વિવેક નષ્ટ થાય છે.
। — શીલને કારણે મનુષ્ય સન્માનિત થાય છે.
5. સાથ અથવા સમાનતાના અર્થમાં :
। — શિષ્ય આચાર્યની સાથે જાય છે.
। — તે ચંદ્રમા સમાન શોભે છે.
6. વિનાના અર્થમાં : ‘’ની સાથે તૃતીયા સહિત અન્ય વિભક્તિઓના પ્રયોગો પણ મળે છે.
। — ગુરુ વિના સિદ્ધિ થતી નથી.
7. અન્ય વિશેષ પ્રયોગો : શરીરના અંગની અવસ્થા, સમયાવધિ તથા માર્ગના સાધનનો બોધ કરાવવામાં પણ તૃતીયાનો પ્રયોગ થાય છે.
। — તે પગથી લંગડો છે.
। — શિષ્ય ત્રણ દિવસમાં પાઠ શીખે છે.
। — યાત્રી હોડીથી નદી પાર કરે છે.
ધ્યાન આપો— તૃતીયા વિભક્તિનો પ્રયોગ સાધન, માધ્યમ, સાથ, કારણ વગેરે અર્થોમાં થાય છે. ‘થી’ શબ્દ જોઈને જ વિભક્તિ નક્કી ન કરો. જો અલગ થવાનો ભાવ હોય તો પ્રાયઃ પંચમી અને સાધનનો ભાવ હોય તો તૃતીયા હોય છે.
સ્વાધ્યાય પ્રશ્નો:- પ્રશ્ન 1. સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો—
કરણ કારકમાં સામાન્ય રીતે કઈ વિભક્તિ હોય છે?
પ્રથમા (ખ) તૃતીયા (ગ) દ્વિતીયા (ઘ) ચતુર્થી
‘’નો અર્થ છે—
લેખણીથી (ખ) લેખણીને (ગ) લેખણીનો (ઘ) લેખણી માટે
‘ ’માં ‘’ શાનો બોધ કરાવે છે?
સાધન (ખ) કારણ (ગ) સાથ (ઘ) અલગ થવાનો ભાવ
‘ ’નો અર્થ છે—
મિત્ર વિના (ખ) મિત્રની સાથે (ગ) મિત્ર દ્વારા
કર્મણિ પ્રયોગમાં કર્તા માટે સામાન્ય રીતે કઈ વિભક્તિ આવે છે?
પ્રથમા (ખ) દ્વિતીયા (ગ) તૃતીયા (ઘ) ચતુર્થી
પ્રશ્ન 2. યોગ્ય જોડકાં જોડો—
| પ્રાકૃત રૂપ | અર્થ | યોગ્ય જોડકું લખો |
|---|---|---|
| 1. | (ક) ક્રોધને કારણે | |
| 2. | (ખ) મિત્રની સાથે | |
| 3. | (ગ) લેખણીથી | |
| 4. | (ઘ) ગુરુ વિના | |
| 5. | (ઙ) પ્રવચનના માધ્યમથી |
પ્રશ્ન 3. ખાલી જગ્યા પૂરો—
કરણ કારકમાં સામાન્ય રીતે ______ વિભક્તિનો પ્રયોગ થાય છે.
જેના દ્વારા ક્રિયા સંપન્ન થાય, તેને ______ કારક કહે છે.
‘’નો અર્થ ______ છે.
‘’નો અર્થ ______ છે.
અલગ થવાનો ભાવ પ્રાયઃ ______ વિભક્તિથી વ્યક્ત થાય છે.
પ્રશ્ન 4. નીચેનાં વાક્યોમાં તૃતીયા વિભક્તિવાળા શબ્દો ઓળખીને તેમનો અર્થ લખો—
।
।
।
।
।
પ્રશ્ન 5. ગુજરાતીમાંથી પ્રાકૃતમાં અનુવાદ કરો—
બાળક લેખણીથી લખે છે.
ખેડૂત હળથી ખેતર ખેડે છે.
શિષ્ય આચાર્યની સાથે જાય છે.
ક્રોધને કારણે વિવેક નષ્ટ થાય છે.
શીલ વિના જીવન શોભતું નથી.