જે વ્યક્તિ, પ્રાણી કે વસ્તુ દ્વારા ક્રિયા કરવામાં આવે છે, તેને કર્તા કહે છે. કર્તા સામાન્ય રીતે પ્રથમા વિભક્તિમાં રહે છે.
ઉદાહરણ— । — શ્રાવક ધર્મનું પાલન કરે છે.
અહીં ‘’ ક્રિયા કરનાર ‘’ છે. તેથી તે કર્તા કારક અને પ્રથમા વિભક્તિમાં છે.
કર્મણિ પ્રયોગમાં વિશેષ પ્રયોગ :- કર્મણિ પ્રયોગમાં કર્તરિ પ્રયોગનું કર્મ પ્રથમા વિભક્તિમાં આવી શકે છે તથા કર્તાનો પ્રયોગ મોટે ભાગે તૃતીયા વિભક્તિમાં થાય છે.
ઉદાહરણ—
। — શિષ્ય પુસ્તક વાંચે છે. (કર્તરિ પ્રયોગ)
। — શિષ્ય દ્વારા પુસ્તક વંચાય છે. (કર્મણિ પ્રયોગ)
સામાન્ય નિયમ—
કર્તરિ પ્રયોગમાં કર્તા — પ્રથમા, કર્મ — દ્વિતીયા.
કર્મણિ પ્રયોગમાં કર્મ — પ્રથમા, કર્તા — મોટે ભાગે તૃતીયા.
તેથી કારક ઓળખતી વખતે વિભક્તિની સાથે ક્રિયાપદ અને વાક્યનો અર્થ પણ જોવો જોઈએ.
પ્રથમા વિભક્તિના અન્ય પ્રયોગો
1. શબ્દનો અર્થ અને લિંગ બતાવવામાં :- શબ્દનો અર્થ અને લિંગ સ્પષ્ટ કરવા માટે પ્રથમા રૂપનો પ્રયોગ થાય છે.
— પુંલિંગ — કિનારો
— સ્ત્રીલિંગ — કિનારો
— નપુંસકલિંગ — કિનારો
2. લિંગ સ્પષ્ટ કરવામાં :-
— પુંલિંગ
— સ્ત્રીલિંગ
— નપુંસકલિંગ
— પુંલિંગ
— સ્ત્રીલિંગ
— નપુંસકલિંગ
3. પરિમાણ અથવા માપ બતાવવામાં :- । — એક શેર ઘઉં.
4. સંખ્યા બતાવવામાં :-
— એક
— ત્રણ
5. સંબોધનમાં :- કોઈને બોલાવવામાં અથવા સંબોધન કરવામાં પણ પ્રથમાનાં રૂપો મળે છે.
ઉદાહરણ— ! ! !
સારાંશ:- પ્રથમા વિભક્તિના મુખ્ય પ્રયોગો—
કર્તા બતાવવામાં.
શબ્દનો અર્થ અને લિંગ બતાવવામાં.
પરિમાણ અથવા માપ બતાવવામાં.
સંખ્યા બતાવવામાં.
સંબોધનમાં.
સ્વાધ્યાય પ્રશ્નો :- પ્રશ્ન 1. સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો—
ક્રિયા કરનારને શું કહે છે?
કર્મ (ખ) કર્તા (ગ) કરણ (ઘ) સંપ્રદાન
કર્તા સામાન્ય રીતે કઈ વિભક્તિમાં રહે છે?
પ્રથમા (ખ) દ્વિતીયા (ગ) તૃતીયા (ઘ) ચતુર્થી
કર્તરિ પ્રયોગમાં કર્મ કઈ વિભક્તિમાં રહે છે?
પ્રથમા (ખ) દ્વિતીયા (ગ) પંચમી (ઘ) તૃતીયા
કર્મણિ પ્રયોગમાં કર્તા મોટે ભાગે કઈ વિભક્તિમાં હોય છે?
પ્રથમા (ખ) તૃતીયા (ગ) સપ્તમી (ઘ) પંચમી
‘’નો અર્થ છે—
એક (ખ) બે (ગ) ત્રણ (ઘ) ચાર
પ્રશ્ન 2. યોગ્ય જોડકાં જોડો—
| પ્રાકૃત રૂપ | અર્થ | સાચી જોડી લખો |
|---|---|---|
| 1. | (ક) નપુંસકલિંગ | |
| 2. | (ખ) ત્રણ | |
| 3. | (ગ) પુંલિંગ | |
| 4. | (ઘ) સ્ત્રીલિંગ | |
| 5. | (ઙ) એક |
પ્રશ્ન 3. ખાલી જગ્યા પૂરો—
ક્રિયા કરનારને ______ કહે છે.
કર્તા સામાન્ય રીતે ______ વિભક્તિમાં રહે છે.
કર્તરિ પ્રયોગમાં કર્મ ______ વિભક્તિમાં રહે છે.
કર્મણિ પ્રયોગમાં કર્મ ______ વિભક્તિમાં આવી શકે છે.
‘ ’માં ______નો બોધ થાય છે.
પ્રશ્ન 4. સાચું કે ખોટું લખો—
કર્તા ક્રિયા કરનાર હોય છે.
કર્તરિ પ્રયોગમાં કર્તા દ્વિતીયા વિભક્તિમાં રહે છે.
કર્મણિ પ્રયોગમાં કર્તા મોટે ભાગે તૃતીયા વિભક્તિમાં હોય છે.
‘’ સ્ત્રીલિંગનું રૂપ છે.
પ્રથમા વિભક્તિનો પ્રયોગ સંખ્યા બતાવવામાં પણ થાય છે.
પ્રશ્ન 5. ગુજરાતીમાંથી પ્રાકૃતમાં અનુવાદ કરો—
શ્રાવક ધર્મનું પાલન કરે છે.
શિષ્ય પુસ્તક વાંચે છે.
મુનિ તપ કરે છે.
એક શેર ઘઉં.
ત્રણ શિષ્યો.