1. કારક - નામ અથવા સર્વનામનો ક્રિયાપદ સાથે જે સંબંધ હોય છે, તેને કારક કહે છે. જેમ કે— રામે પુસ્તક વાંચ્યું. અહીં રામ વાંચવાની ક્રિયા કરનાર છે, તેથી તે કર્તા કારક છે.
2. વિભક્તિ - નામ અથવા સર્વનામ સાથે લાગતા તે પ્રત્યયો કે રૂપ-ચિહ્નો, જેનાથી વાક્યમાં તેનો સંબંધ સ્પષ્ટ થાય છે, વિભક્તિ કહેવાય છે.
ઉદાહરણ—
। — રામ જાય છે.
। — રામ દ્વારા કાર્ય કરવામાં આવ્યું.
। — રામનું પુસ્તક છે.
કારક અને વિભક્તિમાં તફાવત:- કારક શબ્દની ભૂમિકા જણાવે છે, જ્યારે વિભક્તિ તે ભૂમિકાને વ્યક્ત કરનારું રૂપ-ચિહ્ન છે.
3. પ્રાકૃતની આઠ વિભક્તિઓ:- પ્રાકૃત ભાષામાં છ કારક અને આઠ વિભક્તિઓ માનવામાં આવે છે. સંબંધ અને સંબોધનને સ્વતંત્ર કારક માનવામાં આવતાં નથી.
| વિભક્તિ | કારક/અર્થ | ગુજરાતી પ્રત્યય |
|---|---|---|
| પ્રથમા | કર્તા | (કોઈ પ્રત્યય નહીં) |
| દ્વિતીયા | કર્મ | ને |
| તૃતીયા | કરણ | થી, વડે, એ |
| ચતુર્થી | સંપ્રદાન | ને, માટે |
| પંચમી | અપાદાન | થી (અલગ થવાનો ભાવ) |
| ષષ્ઠી | સંબંધ | નો, ની, નું, ના |
| સપ્તમી | અધિકરણ | માં, એ, પર |
| સંબોધન | પોકારવું | હે, અરે, |
કારક અને વિભક્તિનાં ઉદાહરણો
પ્રથમા—કર્તા :- । — શ્રમણ ધર્મનો ઉપદેશ આપે છે.
દ્વિતીયા—કર્મ :- । — શ્રાવક અહિંસાનું પાલન કરે છે.
તૃતીયા—કરણ :- । — સમ્યગ્દર્શનથી જીવ સમ્યક્ માર્ગને જાણે છે.
ચતુર્થી—સંપ્રદાન :- । — મુનિરાજ ધર્મ માટે ઉપદેશ કરે છે.
પંચમી—અપાદાન :- । — જીવ કર્મોથી મુક્ત થાય છે.
ષષ્ઠી—સંબંધ :- । — અરિહંતોનું કેવળજ્ઞાન હોય છે.
સપ્તમી—અધિકરણ :- । — સિદ્ધાલયમાં સિદ્ધ ભગવાન બિરાજમાન છે.
સંબોધન :- ! । — હે શ્રાવકો! અહિંસાનું પાલન કરો.
5. તૃતીયા અને પંચમીમાં તફાવત :- બંને વિભક્તિઓમાં ‘થી’ નો પ્રયોગ થાય છે, પરંતુ અર્થ જુદો હોય છે.
તૃતીયા (કરણ) :- સાધન અથવા માધ્યમનો બોધ. જેમ કે— । (કલમથી લખે છે.)
પંચમી (અપાદાન):- અલગ થવાનો અથવા પૃથક્ થવાનો બોધ. જેમ કે— । (ઝાડ પરથી પાંદડું પડે છે.)
6. કારક ઓળખવાનાં સરળ સૂત્રો
કર્તા — ક્રિયા કરનાર.
કર્મ — જેના પર ક્રિયાની અસર પડે.
કરણ — ક્રિયાનું સાધન.
સંપ્રદાન — જેના માટે કાર્ય કરવામાં આવે.
અપાદાન — જેનાથી અલગ થવાનો ભાવ હોય.
સંબંધ — નો, ની, નું, ના નો ભાવ.
અધિકરણ — જ્યાં ક્રિયા થાય.
સંબોધન — કોઈને પોકારવું.
7. વિશેષ નિયમો
(ક) સંબંધ સ્વતંત્ર કારક નથી. ષષ્ઠી વિભક્તિથી સંબંધનો બોધ થાય છે. જેમ કે— । (રામનું પુસ્તક છે.)
(ખ) માત્ર વિભક્તિ જોઈને કર્તા-કર્મનો નિર્ણય ન કરવો જોઈએ. સામાન્ય રીતે કર્તામાં પ્રથમા અને કર્મમાં દ્વિતીયા હોય છે, પરંતુ પ્રાકૃતમાં વિશેષ પ્રયોગો પણ મળે છે.
ઉદાહરણ— । — રામ દ્વારા રાવણને મારવામાં આવ્યો.
અહીં રામ કર્તા હોવા છતાં તૃતીયામાં છે અને રાવણ કર્મ હોવા છતાં પ્રથમામાં છે. તેથી કારકનો નિર્ણય અર્થ, ક્રિયાપદ અને વિભક્તિ—ત્રણેયને જોઈને કરવો જોઈએ.
સ્વાધ્યાય : કારક અને વિભક્તિ
પ્રશ્ન 1. બહુવિકલ્પ પ્રશ્નોના સાચા વિકલ્પ પસંદ કરો.
‘ ।’ વાક્યમાં ‘’ કયું કારક છે?
કર્મ (ખ) કર્તા (ગ) કરણ (ઘ) સંપ્રદાન
‘ ।’ વાક્યમાં ‘’ કઈ વિભક્તિમાં છે?
પ્રથમા (ખ) દ્વિતીયા (ગ) તૃતીયા (ઘ) પંચમી
‘ ।’ વાક્યમાં ‘’ કયું કારક છે?
કરણ (ખ) અપાદાન (ગ) અધિકરણ (ઘ) સંપ્રદાન
‘ ।’ વાક્યમાં ‘’ કઈ વિભક્તિ છે?
પંચમી (ખ) સપ્તમી (ગ) ષષ્ઠી (ઘ) દ્વિતીયા
‘ ।’ વાક્યમાં ‘’ કઈ વિભક્તિનું રૂપ છે?
તૃતીયા (ખ) ચતુર્થી (ગ) સપ્તમી (ઘ) દ્વિતીયા
પ્રશ્ન 2. યોગ્ય જોડકાં જોડો.
| વિભક્તિ | કારક / અર્થ | સાચી જોડી લખો |
|---|---|---|
| 1. પ્રથમા | (ક) સંબંધ | |
| 2. દ્વિતીયા | (ખ) અધિકરણ | |
| 3. તૃતીયા | (ગ) કર્તા | |
| 4. ષષ્ઠી | (ઘ) કર્મ | |
| 5. સપ્તમી | (ઙ) કરણ |
પ્રશ્ન 3. ખાલી જગ્યા પૂરો.
જૈન દર્શનમાં અહિંસા ______ મહાવ્રતોમાંથી એક છે.
‘ ’ માં ‘’ ______ વિભક્તિનું રૂપ છે.
‘ ’ માં ‘’ ______ કારક છે.
‘ ’ માં ‘’ ______ કારકનો બોધ કરાવે છે.
‘ !’ માં ______ નો પ્રયોગ થયો છે.
પ્રશ્ન 4. સાચું કે ખોટું લખો.
દ્વિતીયા વિભક્તિ કર્તાનો બોધ કરાવે છે.
તૃતીયા વિભક્તિ કરણનો બોધ કરાવે છે.
ષષ્ઠી વિભક્તિ સંબંધનો બોધ કરાવે છે.
સંબોધન વિભક્તિનો પ્રયોગ કોઈને બોલાવવા માટે થાય છે.
પ્રશ્ન 5. નીચેનાં પ્રાકૃત વાક્યોનો ગુજરાતીમાં અનુવાદ કરો.
।
।
।
।
।
પ્રશ્ન 6. નીચેનાં ગુજરાતી વાક્યોનો પ્રાકૃતમાં અનુવાદ કરો.
જીવમાં અનંત જ્ઞાનની શક્તિ છે.
અહિંસા બધા જીવો માટે કલ્યાણકારી છે.
સમ્યગ્જ્ઞાનથી તત્ત્વોનો બોધ થાય છે.
સાધુ રાગ-દ્વેષનો ત્યાગ કરે છે.
જીવ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે.