કાળ - કાળનો અર્થ છે—સમય. ક્રિયાપદના જે રૂપ દ્વારા કોઈ કાર્ય થવાના સમયનું જ્ઞાન થાય, તેને કાળ કહે છે. અર્થાત્ કાર્ય (વ્યાપાર) થવાનો સમય તથા તેની પૂર્ણ કે અપૂર્ણ અવસ્થાનો બોધ કરાવનારા રૂપને કાળ કહેવામાં આવે છે. પ્રાકૃત ભાષામાં સામાન્ય રીતે ચાર પ્રકારના કાળ માનવામાં આવ્યા છે—
1. વર્તમાનકાળ- જે ક્રિયાપદ દ્વારા વર્તમાન સમયમાં કાર્ય થવાનો બોધ થાય. ઉદાહરણ— ગુજરાતી - તે જાય છે. પ્રાકૃત- ।
વર્તમાનકાળના પ્રત્યયો
| પુરુષ | એકવચન | બહુવચન |
|---|---|---|
| ઉત્તમ પુરુષ | , , , , | |
| મધ્યમ પુરુષ | , | , , |
| અન્ય પુરુષ(પ્રથમ) | , , , | , , |
ઉદાહરણ –
હું હસું છું. ।3
અમે હસીએ છીએ. ।4
તું હસે છે. ।5
તમે બધા હસો છો. । 6
તે હસે છે. / ।7
તેઓ બધા/બધી હસે છે. /// ।8
નિયમ 1 : આકારાંત અને ઓકારાંત ધાતુઓ
આકારાંત (–) તથા ઓકારાંત (–) ધાતુઓ સાથે કોઈ પણ વિકરણ (જેમ કે – ) લગાડવામાં આવતું નથી. તેમનું રૂપ સીધું ધાતુ પરથી જ બને છે.
ઉદાહરણ : (રોકાવું)
તે રોકાય છે → । 👉 અહીં “” વિકરણ નહીં લાગે.
નિયમ 2 : “ / ” પ્રત્યયનો પ્રયોગ
જ્યારે ધાતુમાં “” કે “” પ્રત્યય લગાડવામાં આવે છે, ત્યારે તેની સાથે બીજો કોઈ પ્રત્યય લાગતો નથી. આ રૂપ ત્રણેય પુરુષોમાં (ઉત્તમ, મધ્યમ, પ્રથમ) સમાન રીતે પ્રયુક્ત થાય છે. સાથે જ, આ રૂપો “” વિકરણ લગાડીને જ બનાવવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ :
તે હસે છે → , ।
👉 આ રૂપો બધા પુરુષોમાં સમાન રહે છે (કોઈ પરિવર્તન થતું નથી).
2ઉત્તમ પુરુષ → બોલનાર (હું, અમે) , મધ્યમ પુરુષ → જેની સાથે વાત થઈ રહી છે (તું) , અન્ય પુરુષ → જેના વિશે કહેવામાં આવી રહ્યું છે (તે). આ રીતે પ્રાકૃતમાં સર્વનામોનાં રૂપો લિંગ, વચન અને પુરુષ અનુસાર બદલાય છે.
3// //।
4/ /////// // //
5// //।
6// /////।
7/ /////।
8/// ///।
સંક્ષિપ્ત નિષ્કર્ષ :
આકારાંત/ઓકારાંત ધાતુ → વિકરણ વિના
“/” પ્રત્યય → માત્ર “” વિકરણ + અન્ય પ્રત્યય નહીં
“/” રૂપ → બધા પુરુષોમાં સમાન
સ્વાધ્યાય 1 : ખાલી જગ્યા પૂરો
કૌંસમાં આપેલી ધાતુ પરથી યોગ્ય રૂપ ભરો—
________ ()
________ ()
________ ()
________ ()
________ ()
________ ()
સ્વાધ્યાય 2 : સાચું / ખોટું જણાવો
। ( )
। ( )
। ( )
। ( )
। ( )
। ( )
સ્વાધ્યાય 3 : યોગ્ય જોડકાં જોડો
A (ગુજરાતી) B (પ્રાકૃત)
હું વાંચું છું (a)
તું ચાલે છે (b)
અમે લખીએ છીએ (c)
તમે બધા ચાલો છો (d)
સ્વાધ્યાય 4 : વાક્ય રચના
આપેલા શબ્દો પરથી સાચાં વાક્યો બનાવો—
( / )
( / )
( / )
( / )
( / )
સ્વાધ્યાય 5 : ગુજરાતીમાંથી પ્રાકૃતમાં અનુવાદ
હું રમું છું.
અમે ચાલીએ છીએ.
તું વાંચે છે.
તે લખે છે.
તમે બધા રમો છો.
તેઓ બેસે છે.
સ્વાધ્યાય 6 : પ્રાકૃતમાંથી ગુજરાતીમાં અનુવાદ
।
।
।
।
।
।
2. ભૂતકાળ - જે ક્રિયાપદથી વીતેલા સમય (અતીત)માં કાર્ય થવાનો બોધ થાય. ઉદાહરણ— ગુજરાતી - તે ગયો. પ્રાકૃત - ।
ભૂતકાળના પ્રત્યયો (અકારાંત)–
| પુરુષ | એકવચન | બહુવચન |
|---|---|---|
| ઉત્તમ પુરુષ | ||
| મધ્યમ પુરુષ | ||
| અન્ય પુરુષ(પ્રથમ) |
ઉદાહરણ –
/ / → (હું હસું છું / અમે હસીએ છીએ)
/ → (તમે બધા હસો છો)
/ / → (તું હસે છે)
/ / → (તમે બધા હસો છો)
/ → (તે હસે છે)
/ // → (તેઓ હસે છે)
ભૂતકાળના પ્રત્યયો (આકારાંત અને ઓકારાંત)
| પુરુષ | એકવચન | બહુવચન |
|---|---|---|
| ઉત્તમ પુરુષ | , , | , , |
| મધ્યમ પુરુષ | , , | , , |
| અન્ય પુરુષ(પ્રથમ) | , , | , , |
ઉદાહરણ –
/ / → / / (હું રોકાઉં છું)
/ → / / (અમે રોકાઈએ છીએ)
/ / → / / (તું રોકાય છે)
/ / → / / (તમે બધા રોકાઓ છો)
/ → / / (તે રોકાય છે)
/ // → / / (તેઓ રોકાય છે)
સ્વાધ્યાય કરો -
પ્રશ્ન 1 : ખાલી જગ્યા પૂરો
(યોગ્ય ભૂતકાળનું રૂપ ભરો)
________ ()
________ ()
________ ()
________ ()
________ ()
________ ()
________ ()
________ ()
________ ()
________ ()
________ ()
પ્રશ્ન 2 : સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો
“હું ગયો”નું સાચું રૂપ—
(b) (c)
“અમે આવ્યા”નું સાચું રૂપ—
(b) (c)
“તે નાચ્યો”નું સાચું રૂપ—
(b) (c)
“તેણે ખાધું”નું સાચું રૂપ—
(b) (c)
પ્રશ્ન 3 : યોગ્ય જોડકાં જોડો
| A (ગુજરાતી) | B (પ્રાકૃત) |
|---|---|
| 1. હું ગયો | (a) |
| 2. અમે બેઠા | (b) |
| 3. તેં ઇચ્છ્યું | (c) |
| 4. તેણે ખાધું | (d) |
| 5. તેઓ જીવ્યા | (e) |
પ્રશ્ન 4 : નીચે આપેલી ધાતુઓ પરથી ભૂતકાળમાં વાક્યો બનાવો—
પ્રશ્ન 5 : ભૂલ સુધારો
→ ________
→ ________
→ ________
→ ________
→ ________
પ્રશ્ન 6 : ગુજરાતીમાંથી પ્રાકૃતમાં અનુવાદ
હું ગયો.
અમે આવ્યા.
તું બેઠો.
તે સૂતો.
તેઓ નાચ્યા.
મેં ખાધું.
અમે પીધું.
તે ઇચ્છતો હતો.
પ્રશ્ન 7 : પ્રાકૃતમાંથી ગુજરાતીમાં અનુવાદ
।
।
।
।
।
।
।
પ્રશ્ન 8 : ઓળખો (ધાતુનો પ્રકાર)
જણાવો—અકારાંત / આકારાંત / ઓકારાંત
→ __________
→ __________
→ __________
→ __________
→ __________
3. ભવિષ્યકાળ- જે ક્રિયાપદથી આવનારા સમયમાં કાર્ય થવાનો બોધ થાય. ઉદાહરણ— ગુજરાતી -તે જશે. પ્રાકૃત- ।
| પુરુષ | એકવચન | બહુવચન |
|---|---|---|
| ઉત્તમ પુરુષ | , , , , | , , , , , |
| મધ્યમ પુરુષ | , , | , , |
| અન્ય પુરુષ(પ્રથમ) | , , | , , |
ઉદાહરણ - ////।
////
। ।
/ । / ।
મુખ્ય નિયમો -
ઉત્તમ પુરુષ એકવચન (હું) માં ક્રિયાપદ સાથે 👉 , , , , પ્રત્યયો જોડવામાં આવે છે. ઉત્તમ પુરુષ એકવચનનો અને બહુવચનના અને પ્રત્યયો સ્વતંત્ર પ્રત્યયો છે, તેમની સાથે વર્તમાનકાળનો પ્રત્યય જોડાતો નથી. જેમ કે- + → /// (હું કરીશ)
, , , , પ્રત્યયો જોડવાથી 👉 ક્રિયાપદના અંતનો “” બદલાઈને “ / ” થઈ જાય છે.
“” પ્રત્યયમાં વિશેષ રૂપે 👉 અંતનો “” → “” જ થાય છે.
કેટલાંક ક્રિયાપદો (જેમ કે – સાંભળવું, જવું, કહેવું વગેરે) 👉 તેમાં “” નો લોપ થઈને માત્ર વર્તમાનકાળના પ્રત્યયો લાગી જાય છે. ઉદાહરણ- + → / (હું સાંભળીશ)
વિશેષ રૂપો— 👉 (હું કરીશ), (હું આપીશ) જેવાં રૂપો પણ મળે છે. અને નાં રૂપો , વગેરે પણ બને છે.
ભવિષ્યકાળમાં ત્રણેય પુરુષો (ઉત્તમ, મધ્યમ, અન્ય) અને બંને વચનોમાં “” તથા “” પ્રત્યયો પણ લગાડવામાં આવે છે. આ પ્રત્યયો જોડાવાથી 👉 ક્રિયાપદના અંતનો “” બદલાઈને “” અથવા “” થઈ જાય છે. ઉદાહરણ (હસવું) / → હું હસીશ / અમે હસીશું. / → તું હસીશ, તે હસશે, તેઓ હસશે
આકારાંત/ઓકારાંત ક્રિયાપદોમાં પણ આ જ નિયમ લાગુ પડે છે. 👉 તેમને જોડવાથી ભવિષ્યકાળમાં અકારાંત ક્રિયાપદોની જેમ અંત્ય નો અને થઈ જાય છે. જેમ કે— + → / , + → / / /
નિષ્કર્ષ - પ્રાકૃતમાં ભવિષ્યકાળ બનાવવા માટે મુખ્યત્વે , , , , પ્રત્યયોનો પ્રયોગ થાય છે, 👉 અને ક્રિયાપદના અંતમાં ધ્વનિ પરિવર્તન ( → / ) મહત્ત્વનું હોય છે.
પ્રાકૃતમાં ભવિષ્યકાળ બનાવવાની એક વિશેષ રીત “/ ” પ્રત્યય છે, જેમાં ક્રિયાપદના અંતમાં ધ્વનિ પરિવર્તન ( → / ) અવશ્ય થાય છે.
4. વિધ્યર્થ / આજ્ઞાર્થ કાળ- જે ક્રિયાપદથી આદેશ, પ્રાર્થના અથવા ઇચ્છાનો બોધ થાય. ઉદાહરણ—
ગુજરાતી- તું જા.
પ્રાકૃત- ।
શબ્દ - એક અથવા એકથી વધુ વર્ણોથી બનેલા સ્વતંત્ર અને સાર્થક ધ્વનિને શબ્દ કહે છે. ઉદાહરણ—
એક વર્ણથી બનેલો શબ્દ – ન
અનેક વર્ણોથી બનેલા શબ્દો – કૂતરો, સિંહ, કમળ, નયન, પ્રસાદ, સર્વવ્યાપી, પરમાત્મા વગેરે.
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં શબ્દને બ્રહ્મ કહેવામાં આવ્યું છે, કારણ કે શબ્દ જ જ્ઞાન અને અભિવ્યક્તિનું મુખ્ય માધ્યમ છે. એકથી વધુ શબ્દો મળીને પૂર્ણ વાક્યનું નિર્માણ કરે છે.
સ્વાધ્યાય :- 1. બહુવિકલ્પ પ્રશ્નો: સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો—
ભવિષ્યકાળથી કયા સમયમાં કાર્ય થવાનો બોધ થાય છે?
વીતેલા સમયમાં (ખ) વર્તમાન સમયમાં (ગ) આવનારા સમયમાં (ઘ) આમાંથી કોઈ નહીં
‘ ’ નો ગુજરાતી અર્થ છે—
તે ગયો (ખ) તે જાય છે (ગ) તે જશે (ઘ) તે જઈ રહ્યો છે
‘ ’ કયા કાળનું ઉદાહરણ છે?
વર્તમાનકાળ (ખ) ભૂતકાળ (ગ) ભવિષ્યકાળ (ઘ) વિધ્યર્થ કાળ
ભવિષ્યકાળમાં પ્રયોજાતો પ્રત્યય કયો છે?
(ખ) (ગ) (ઘ)
‘’ નો અર્થ છે—
હું જઈશ (ખ) હું કરીશ (ગ) હું આપીશ (ઘ) હું સાંભળીશ
2. ખાલી જગ્યા પૂરો—
આવનારા સમયમાં કાર્ય થવાનો બોધ કરાવતું ક્રિયાપદ _________ કહેવાય છે.
ભવિષ્યકાળમાં મુખ્યત્વે , , , અને ________ પ્રત્યયોનો પ્રયોગ થાય છે.
‘ ’ નો અર્થ __________ છે.
આદેશ, પ્રાર્થના અથવા ઇચ્છાનો બોધ કરાવતું ક્રિયાપદ __________ કહેવાય છે.
‘ ’ માં __________ નો બોધ થાય છે.
3. સાચું કે ખોટું લખો—
ભવિષ્યકાળમાં આવનારા સમયમાં કાર્ય થવાનો બોધ થાય છે.
‘ ’ ભવિષ્યકાળનું ઉદાહરણ છે.
‘’ પ્રત્યયમાં અંતનો ‘’ બદલાઈને ‘’ થઈ જાય છે.
‘’ નો અર્થ હું કરીશ થાય છે.
એક અથવા એકથી વધુ વર્ણોથી બનેલો સાર્થક ધ્વનિ-સમૂહ શબ્દ કહેવાય છે.
4. યોગ્ય જોડકાં જોડો—
| અ | બ | સાચી જોડી લખો |
|---|---|---|
| 1. | (ક) હું કરીશ | |
| 2. | (ખ) તે જશે | |
| 3. | (ગ) તું જા | |
| 4. | (ઘ) હું આપીશ | |
| 5. | (ઙ) ભવિષ્યકાળનો પ્રત્યય |
5. પ્રત્યય ઓળખો—
ભવિષ્યકાળના નીચેના પ્રત્યયો લખો—
ઉત્તમ પુરુષ એકવચનમાં પ્રયોજાતો કોઈ એક પ્રત્યય.
ઉત્તમ પુરુષ એકવચનમાં પ્રયોજાતો સ્વતંત્ર પ્રત્યય.
ઉત્તમ પુરુષ બહુવચનમાં પ્રયોજાતો સ્વતંત્ર પ્રત્યય.
મધ્યમ પુરુષમાં પ્રયોજાતો કોઈ એક પ્રત્યય.
ભવિષ્યકાળમાં પ્રયોજાતા વિશેષ પ્રત્યયોની એક જોડ.
6. કાળ ઓળખો—
નીચેનાં વાક્યોમાં પ્રયોજાયેલો કાળ અથવા ક્રિયાપદનો પ્રકાર જણાવો—
।
।
।
।
।
7. ગુજરાતીમાં અનુવાદ કરો—
।
।
।
।
।
8. પ્રાકૃતમાં અનુવાદ કરો—
તે જશે.
હું હસીશ.
હું કરીશ.
હું આપીશ.
તું જા.
9. ટૂંકમાં ઉત્તર આપો—
ભવિષ્યકાળ કોને કહે છે?
વિધ્યર્થ/આજ્ઞાર્થ કાળ કોને કહે છે?
ભવિષ્યકાળના કોઈ પણ પાંચ પ્રત્યયોનાં નામ લખો.
‘’ અને ‘’ પ્રત્યયોનો પ્રયોગ કયા કાળમાં થાય છે?
શબ્દ કોને કહે છે?
10. ઉદાહરણ આપીને સમજાવો—
ભવિષ્યકાળનું એક પ્રાકૃત ઉદાહરણ લખો.
આજ્ઞાર્થ ક્રિયાપદનું એક પ્રાકૃત ઉદાહરણ લખો.
‘’ ધાતુ પરથી ભવિષ્યકાળનું એક રૂપ લખો.
એક વર્ણથી બનેલા શબ્દનું ઉદાહરણ આપો.
અનેક વર્ણોથી બનેલા બે શબ્દો લખો.