સર્વનામ2 - “જે શબ્દ નામના સ્થાને આવે, તેને સર્વનામ કહે છે.” જેમ કે – તે, આ, તું, અમે, કોઈ, કંઈક વગેરે.
✦ પુરુષ અનુસાર સર્વનામ
| પુરુષ | એકવચન | બહુવચન |
|---|---|---|
| ઉત્તમ પુરુષ | // | / |
| મધ્યમ પુરુષ | // | // |
| અન્ય પુરુષ(પ્રથમ) | (પું.) (સ્ત્રી.) | (પું.) // (સ્ત્રી.) |
ઉદાહરણ—
ગુજરાતી - રામ વિદ્યાલય જાય છે. તે ભણે છે.
પ્રાકૃત - । ।
નોંધ - અહીં ‘’ શબ્દ ‘’ના સ્થાને પ્રયુક્ત થયો છે, તેથી ‘’ સર્વનામ છે.
પ્રાકૃતનાં મુખ્ય સર્વનામો
સર્વનામ ગુજરાતી અર્થ
// હું
/ અમે બંને/અમે બધા
// તું
// તમે બંને/તમે બધા
તે (પું.)
તે (સ્ત્રી.)
તેઓ બંને/ તેઓ બધા(પું.)
// તેઓ બંને/ તેઓ બધી (સ્ત્રી.)
તે (નપું.)
આ (પું.)
આ (સ્ત્રી.)
આ (નપું.)
કોણ (પું.)
કોણ (સ્ત્રી.)
શું
જે (પું.)
જે (સ્ત્રી.)
જે (નપું.)
કોઈ
કંઈક
બધું/સૌ
સ્વયં
વિશેષ વાત :- પ્રાકૃતમાં સર્વનામોનાં રૂપો લિંગ, વચન અને વિભક્તિ અનુસાર બદલાય છે. ઉદાહરણ તરીકે— , , , , , , વગેરે.
પુરુષવાચક સર્વનામ :- પુરુષના આધારે પ્રાકૃતમાં ત્રણ પ્રકારના પુરુષ માનવામાં આવે છે—
(ક) ઉત્તમ પુરુષ
બોલનાર વ્યક્તિ ઉત્તમ પુરુષ કહેવાય છે.
// હું
/ અમે બંને/અમે બધા
ઉદાહરણ—
। — હું ભણું છું.
। — અમે બંને જઈએ છીએ.
। — અમે રમીએ છીએ.
(ખ) મધ્યમ પુરુષ
જેની સાથે વાત કરવામાં આવે છે, તે મધ્યમ પુરુષ કહેવાય છે.
// તું
// તમે બંને/તમે બધા
ઉદાહરણ—
। — તું ભણે છે.
। — તમે બંને જાઓ છો.
। — તમે બધા લખો છો.
(ગ) અન્ય પુરુષ
જેના વિષયમાં વાત કરવામાં આવે છે, તે અન્ય પુરુષ કહેવાય છે.
તે (પું.)
તે (સ્ત્રી.)
તેઓ બંને/ તેઓ બધા(પું.)
// તેઓ બંને/ તેઓ બધી (સ્ત્રી.)
તે વસ્તુ(નપુંસકલિંગ)
ઉદાહરણ—
। — તે વિદ્યાલય જાય છે.
। — તે પુસ્તક વાંચે છે.
। — તે ફળ છે.
બિલકુલ. આ સ્વાધ્યાયમાં એક જ તથ્ય/ઉત્તરનું જુદા જુદા પ્રશ્નોમાં પુનરાવર્તન કરવાને બદલે, દરેક પ્રશ્ન દ્વારા પાઠના કોઈ નવા મુદ્દાનો મહાવરો કરાવવો જોઈએ. નીચે સુધારેલો સ્વાધ્યાય આપવામાં આવી રહ્યો છે.
સ્વાધ્યાય :- 1. બહુવિકલ્પ પ્રશ્નો:-
1. ‘સર્વનામ’ શબ્દનો પ્રયોગ કોના સ્થાને કરવામાં આવે છે?
ક્રિયાપદ (ખ) નામ (ગ) વિશેષણ (ઘ) અવ્યય
2. ‘’ કયા પુરુષ સાથે સંબંધિત છે?
ઉત્તમ (ખ) મધ્યમ (ગ) અન્ય (ઘ) પ્રશ્નવાચક
4. ‘’ કયા લિંગનું સર્વનામ છે?
પુંલિંગ (ખ) સ્ત્રીલિંગ (ગ) નપુંસકલિંગ (ઘ) ત્રણેય
5. ‘’નો અર્થ છે—
તે સ્ત્રી (ખ) આ સ્ત્રી (ગ) જે સ્ત્રી (ઘ) કઈ સ્ત્રી
6. ‘’નો અર્થ છે—
કોઈ (ખ) કંઈક (ગ) કોણ (ઘ) સ્વયં
2. ખાલી જગ્યા પૂરો
બોલનાર વ્યક્તિ __________ પુરુષ કહેવાય છે.
‘’નો ગુજરાતી અર્થ __________ છે.
‘’નો ગુજરાતી અર્થ __________ છે.
‘’નો પ્રયોગ __________ માટે થાય છે.
‘//’નો પ્રયોગ __________ માટે થાય છે.
3. સાચું કે ખોટું લખો
સર્વનામો નામની પુનરાવૃત્તિ ઓછી કરવામાં સહાયક હોય છે.
‘’ અને ‘’ના અર્થમાં મૂળભૂત રીતે કોઈ તફાવત નથી.
‘’ મધ્યમ પુરુષનું સર્વનામ છે.
‘’ પુંલિંગનું સર્વનામ છે.
‘’ નપુંસકલિંગમાં પ્રયુક્ત થાય છે.
4. યોગ્ય જોડકાં જોડો
અ બ
(ક) કોણ
(ખ) હું
(ગ) તમે બધા
(ઘ) આ (નપુંસક)
(ઙ) તેઓ (સ્ત્રી.)
5. ઓળખો
નીચેના શબ્દોમાંથી પ્રશ્નવાચક સર્વનામ શોધીને લખો—
, , , , , , ,
6. પુરુષ જણાવો
નીચેનાં સર્વનામોની સામે તેમનો પુરુષ લખો—
— __________
— __________
— __________
— __________
— __________
7. લિંગ જણાવો
— __________
— __________
— __________
— __________
— __________
8. વાક્યમાં સર્વનામ ઓળખો
। ।
ઉપર્યુક્ત વાક્યમાં પ્રયુક્ત સર્વનામ લખો તથા જણાવો કે તે કયા નામના સ્થાને આવ્યું છે?
9. સર્વનામ મૂકીને વાક્ય પૂરું કરો
(, , , )
। ______ ।
। ______ ।
______ ।
______ ?
10. શુદ્ધ-અશુદ્ધ
નીચેનામાંથી અશુદ્ધ વાક્યને ઓળખીને શુદ્ધ રૂપ લખો—
।
।
।
।
।
11. અનુવાદ કરો
પ્રાકૃતમાંથી ગુજરાતી—
।
।
।
।
।
12. ગુજરાતીમાંથી પ્રાકૃતમાં અનુવાદ કરો
હું વિદ્યાલય જાઉં છું.
તું પુસ્તક વાંચે છે.
તે બાલિકા રમે છે.
કોઈ ત્યાં છે.
તે સ્વયં કાર્ય કરે છે.
13. સર્વનામોનો પ્રયોગ કરો -નીચેનાં વાક્યોમાં વારંવાર આવેલા નામ શબ્દને સર્વનામથી બદલીને વાક્ય ફરીથી લખો—
।
।
।