1. નામ શબ્દનો પરિચય - કોઈ વ્યક્તિ, વસ્તુ, સ્થળ, પ્રાણી, પદાર્થ અથવા ભાવના નામને નામ કહે છે. પ્રાકૃત ભાષામાં પણ નામ શબ્દોનો પ્રયોગ કોઈનું નામ, ઓળખ અથવા ભાવ પ્રગટ કરવા માટે કરવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ—
| પ્રાકૃત શબ્દ | ગુજરાતી અર્થ |
|---|---|
| સાધુ | |
| દેવ | |
| કમળ | |
| જિનાલય | |
| ધર્મ | |
| મુનિ | |
| શિષ્ય | |
| દાન |
2. નામ શબ્દનાં લિંગ :- પ્રાકૃત ભાષામાં નામ શબ્દો ત્રણ લિંગમાં જોવા મળે છે—
પુંલિંગ — જે શબ્દોથી પુરુષ જાતિ અથવા પુંલિંગનો બોધ થાય છે. જેમ કે— (દેવ), (સાધુ), (મુનિ).
સ્ત્રીલિંગ — જે શબ્દોથી સ્ત્રી જાતિ અથવા સ્ત્રીલિંગનો બોધ થાય છે. જેમ કે— (માતા), (લક્ષ્મી), (ગાય).
નપુંસકલિંગ — જે શબ્દોથી ન તો પુરુષ જાતિનો કે ન તો સ્ત્રી જાતિનો બોધ થાય છે. જેમ કે— (કમળ), (જળ), (મધ).
3. નામ શબ્દનાં વચન :- પ્રાકૃત ભાષામાં નામ શબ્દોનાં બે વચન હોય છે—
એકવચન — જેનાથી એક વ્યક્તિ, વસ્તુ અથવા પદાર્થનો બોધ થાય. જેમ કે— (એક સાધુ), (એક કમળ).
બહુવચન — જેનાથી એકથી વધુ વ્યક્તિ, વસ્તુ અથવા પદાર્થનો બોધ થાય. જેમ કે— (અનેક સાધુ), (અનેક કમળ).
4. વિભક્તિનો પરિચય :- વાક્યમાં નામ શબ્દનો અન્ય શબ્દો સાથે જે સંબંધ હોય છે, તેને સ્પષ્ટ કરવા માટે વિભક્તિઓનો પ્રયોગ કરવામાં આવે છે. પ્રાકૃત ભાષામાં આઠ વિભક્તિઓ માનવામાં આવે છે—
| ક્રમ | વિભક્તિ | સામાન્ય પ્રયોગ |
|---|---|---|
| 1. | પ્રથમા | કર્તાનો બોધ |
| 2. | દ્વિતીયા | કર્મનો બોધ |
| 3. | તૃતીયા | કરણ અથવા સાધનનો બોધ |
| 4. | ચતુર્થી | સંપ્રદાનનો બોધ |
| 5. | પંચમી | અપાદાન અથવા અલગ થવાનો બોધ |
| 6. | ષષ્ઠી | સંબંધનો બોધ |
| 7. | સપ્તમી | અધિકરણ અથવા સ્થાનનો બોધ |
| 8. | સંબોધન | પોકારવાનો અથવા સંબોધિત કરવાનો બોધ |
ઉદાહરણ—
। — સાધુ ધર્મ સાંભળે છે.
। — સાધુ જિનેન્દ્રને વંદન કરે છે.
। — સાધુ જિનાલયમાં રહે છે.
5. નામ શબ્દોનાં રૂપ :- નામ શબ્દોનાં રૂપ બનાવતી વખતે તેમના લિંગ, શબ્દના અંતિમ વર્ણ, વચન અને વિભક્તિનું ધ્યાન રાખવામાં આવે છે. એક જ શબ્દનાં અલગ-અલગ વિભક્તિઓમાં અલગ-અલગ રૂપ હોય છે. આ જ રૂપોને શબ્દરૂપ કહે છે.
ઉદાહરણ તરીકે—
| શબ્દ | પ્રથમા એકવચન | દ્વિતીયા એકવચન |
|---|---|---|
6. અંતિમ વર્ણના આધારે નામ શબ્દોના પ્રકાર :- શબ્દના અંતિમ સ્વરના આધારે પ્રાકૃત નામ શબ્દોના મુખ્ય પ્રકાર નીચે મુજબ છે—
અકારાંત શબ્દ — જેના અંતે અકાર હોય. જેમ કે—, .
ઇકારાંત શબ્દ — જેના અંતે ઇકાર હોય. જેમ કે—, .
ઈકારાંત શબ્દ — જેના અંતે ઈકાર હોય. જેમ કે—, .
ઉકારાંત શબ્દ — જેના અંતે ઉકાર હોય. જેમ કે—, , .
આકારાંત શબ્દ — જેના અંતે આકાર હોય. જેમ કે—.
7. શબ્દરૂપ બનાવવાના મુખ્ય નિયમો
શબ્દરૂપ બનાવતી વખતે સૌથી પહેલાં શબ્દનું લિંગ અને અંતિમ સ્વર ઓળખવાં જોઈએ.
દરેક શબ્દનાં રૂપ તેની વિભક્તિ અને વચન અનુસાર બને છે.
એક જ વિભક્તિમાં એકવચન અને બહુવચનનાં રૂપ અલગ-અલગ હોઈ શકે છે.
પ્રાકૃતમાં એક જ શબ્દનાં એક વિભક્તિમાં એકથી વધુ રૂપ પણ મળે છે.
શબ્દોનાં રૂપ બનાવતી વખતે સંબંધિત શબ્દના રૂપ-સિદ્ધિ નિયમોનું પાલન કરવું જોઈએ.
યાદ રાખો
નામનાં ત્રણ લિંગ હોય છે—પુંલિંગ, સ્ત્રીલિંગ અને નપુંસકલિંગ.
પ્રાકૃતમાં બે વચન હોય છે—એકવચન અને બહુવચન.
પ્રાકૃતમાં આઠ વિભક્તિઓ માનવામાં આવે છે.
શબ્દના અંતિમ સ્વરના આધારે તેનાં શબ્દરૂપોમાં પરિવર્તન થાય છે.
શબ્દનાં વિભક્તિ અને વચન અનુસાર બનેલાં રૂપોને શબ્દરૂપ કહે છે.
હવે સ્વાધ્યાયમાં દરેક પ્રશ્ન અલગ-અલગ જ્ઞાન-કૌશલ્યની ચકાસણી કરશે. બિનજરૂરી પુનરાવર્તન દૂર કરીને ફક્ત 6 પ્રશ્નો રાખવામાં આવ્યા છે.
સ્વાધ્યાય : પાઠ–14 — નામ શબ્દ
પ્રશ્ન 1. સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો—
કોઈ વ્યક્તિ, વસ્તુ અથવા સ્થળના નામને કહે છે—
સર્વનામ (ખ) નામ (ગ) વિશેષણ (ઘ) ક્રિયાપદ
પ્રાકૃત ભાષામાં નામનાં કેટલાં લિંગ હોય છે?
બે (ખ) ત્રણ (ગ) ચાર (ઘ) પાંચ
પ્રાકૃત ભાષામાં કેટલી વિભક્તિઓ હોય છે?
પાંચ (ખ) છ (ગ) સાત (ઘ) આઠ
પ્રશ્ન 2. યોગ્ય જોડકાં જોડો—
| સ્તંભ ‘અ’ | સ્તંભ ‘બ’ | યોગ્ય જોડી લખો |
|---|---|---|
| 1. તૃતીયા | (ક) સંબંધ | |
| 2. ચતુર્થી | (ખ) સ્થાન | |
| 3. પંચમી | (ગ) કરણ | |
| 4. ષષ્ઠી | (ઘ) સંપ્રદાન | |
| 5. સપ્તમી | (ઙ) અલગ થવાનો ભાવ |
પ્રશ્ન 3. ખાલી જગ્યા પૂરો—
શબ્દ ______ લિંગનું ઉદાહરણ છે.
શબ્દ ______ અંત શબ્દ છે.
પ્રથમા વિભક્તિથી ______નો બોધ થાય છે.
શબ્દનાં વિભક્તિ અને વચન અનુસાર બનેલાં રૂપોને ______ કહે છે.
પ્રશ્ન 4. નીચેના શબ્દોનું તેમના અંતિમ સ્વરના આધારે વર્ગીકરણ કરો—
, , , , ।
પ્રશ્ન 5. નીચેના પ્રાકૃત શબ્દોના ગુજરાતી અર્થ લખો—
પ્રશ્ન 6. નીચેનાં વાક્યોનો ગુજરાતીમાં અનુવાદ કરો—
।
।
।