સ્વર - સ્વર એવા ધ્વનિઓ છે જે પોતે જ સ્વતંત્ર હોય છે અને જેમના ઉચ્ચારણ માટે અન્ય કોઈ ધ્વનિની સહાયની આવશ્યકતા હોતી નથી. તે ભાષાનાં મૂળ અને મુખ્ય ધ્વનિતત્ત્વો છે.
પ્રાકૃત ભાષામાં નીચેના સ્વર છે —
હ્રસ્વ (લઘુ) સ્વર – , , , ,
દીર્ઘ (ગુરુ) સ્વર – , , , ,
અહીં ધ્યાન આપવા જેવું છે કે અને સ્વર પ્રાકૃતમાં બંને પ્રકારે (હ્રસ્વ અને દીર્ઘ) પ્રયોજાઈ શકે છે.
વ્યંજન - વ્યંજન એવા ધ્વનિઓ છે જેમના ઉચ્ચારણમાં સ્વર ધ્વનિઓનો સહારો લેવો પડે છે. એટલે કે વ્યંજન પોતે પૂર્ણ હોતા નથી, પરંતુ સ્વર સાથે મળીને જ સ્પષ્ટ રીતે ઉચ્ચારાય છે. પ્રાકૃત ભાષામાં સામાન્ય રીતે 30 વ્યંજન માનવામાં આવ્યા છે—
કવર્ગ , , ,
ચવર્ગ , , ,
ટવર્ગ , , , ,
તવર્ગ , , , ,
પવર્ગ , , , ,
અંતઃસ્થ , , ,
ઊષ્મ ,
અનુસ્વાર ()
અનુસ્વાર ()ને પણ વ્યંજન માનવામાં આવ્યો છે, કારણ કે અનુસ્વાર અથવા નું રૂપાંતર છે. પ્રાકૃતમાં વિસર્ગનું સ્થાન નથી. વિસર્ગ હંમેશાં અથવા સ્વરમાં પરિવર્તિત થઈ જાય છે. અસંયુક્ત અવસ્થામાં અને નો પ્રયોગ પણ જોવા મળતો નથી. આથી વ્યંજનો 30 છે.
તેમજ અનુસ્વાર () અને અનુનાસિક () પણ પ્રયોજાય છે.1 પ્રાકૃત ભાષાનો એક મહત્ત્વપૂર્ણ નિયમ એ છે કે શબ્દના અંતે સ્વરરહિત વ્યંજન હોતા નથી. આથી—
(સંસ્કૃત રૂપ) → પ્રાકૃતમાં
આ રીતે વ્યંજનો સ્વરના સહયોગથી જ ભાષામાં અર્થપૂર્ણ અભિવ્યક્તિ પ્રદાન કરે છે.
વચન - વચનનો શાબ્દિક અર્થ સંખ્યા છે. નામના જે રૂપ પરથી કોઈ વ્યક્તિ કે વસ્તુના એક કે એકથી વધુ હોવાનો બોધ થાય છે, તેને વચન કહે છે. પ્રાકૃત ભાષામાં બે વચન હોય છે—
એકવચન – એક વ્યક્તિ કે વસ્તુનો બોધ
(જેમ કે – = એક રામ)
બહુવચન – એકથી વધુનો બોધ
(જેમ કે – = અનેક રામ)
લિંગ- નામના જે રૂપ પરથી કોઈ વ્યક્તિ કે વસ્તુમાં પુરુષ, સ્ત્રી અથવા અન્ય (નપુંસક) જાતિનો બોધ થાય છે, તેને લિંગ કહે છે. પ્રાકૃત ભાષામાં ત્રણ લિંગ હોય છે—
પુંલિંગ – પુરુષ જાતિનો બોધ (જેમ કે – )
સ્ત્રીલિંગ – સ્ત્રી જાતિનો બોધ (જેમ કે – )
નપુંસકલિંગ – ન પુરુષ, ન સ્ત્રી (જેમ કે – )
પુરુષ - સંવાદ સમયે જે વ્યક્તિ બોલે છે, સાંભળે છે અથવા જેના વિશે વાત થઈ રહી છે, તેમને પુરુષ કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ— મારું નામ આશીષ છે. → ।
પ્રાકૃત ભાષામાં ત્રણ પુરુષ હોય છે—
1. ઉત્તમ પુરુષ (First Person)
આ એ પુરુષ છે જેમાં વક્તા પોતે હોય છે.
ગુજરાતીમાં – હું, મને, અમે વગેરે. પ્રાકૃતમાં – /, , ।
2. મધ્યમ પુરુષ (Second Person)
આ એ પુરુષ છે જેની સાથે વક્તા વાત કરે છે (શ્રોતા).
ગુજરાતીમાં – તું, તમે, તને વગેરે. પ્રાકૃતમાં – , , ।
3. અન્ય (પ્રથમ/તૃતીય) પુરુષ (Third Person)
આ એ પુરુષ છે જેના વિશે વક્તા અને શ્રોતા વાત કરે છે.
ગુજરાતીમાં – આ, તે, તેઓ વગેરે. પ્રાકૃતમાં – , ।
ક્રિયાપદ / ધાતુ - જે શબ્દ કે શબ્દસમૂહ દ્વારા કોઈ કાર્ય થવાનો કે કરવાનો બોધ થાય છે, તેને ક્રિયાપદ કહે છે. ઉદાહરણ—
ગુજરાતી - જવું, ખાવું, નાચવું. પ્રાકૃત- , , (નૃત્ય કરવું)
ધાતુ (મૂળ રૂપ)- ક્રિયાપદના મૂળ રૂપને ધાતુ કહેવામાં આવે છે. એટલે કે ક્રિયાપદનો તે અંશ, જે તેનાં મોટા ભાગનાં રૂપોમાં જળવાઈ રહે છે. બીજા શબ્દોમાં— જે મૂળ અક્ષરોમાંથી વિવિધ ક્રિયાપદો બને છે, તે ધાતુ કહેવાય છે. ઉદાહરણ— વાંચ, જા, ખા, લખ વગેરે.
પ્રાકૃત ભાષામાં ક્રિયાપદના ભેદ
1. સકર્મક ક્રિયાપદ- જે ક્રિયાપદોમાં કર્મ (object) હોવું આવશ્યક હોય છે અને જેમની અસર કર્મ પર પડે છે, તેમને સકર્મક ક્રિયાપદ કહે છે. ઉદાહરણ—
ગુજરાતી - તે લેખ લખે છે. પ્રાકૃત - ।
2. અકર્મક ક્રિયાપદ- જે ક્રિયાપદોમાં કર્મની આવશ્યકતા હોતી નથી અને જેમની અસર કર્તા પર જ પડે છે, તેમને અકર્મક ક્રિયાપદ કહે છે. ઉદાહરણ—
તે રડે છે. ।
તે સૂએ છે. ।
1આચાર્ય હેમચંદ્રે અપભ્રંશ વ્યાકરણમાં અને ના સંયુક્ત પ્રયોગનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. સાથે જ, , અને ના સ્થાને સંયુક્ત અવસ્થામાં વિકલ્પે અનુસ્વાર () પણ સ્વીકારવામાં આવ્યો છે.
સ્વાધ્યાય
1. બહુવિકલ્પ પ્રશ્નો: સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો—
પ્રાકૃતમાં સામાન્ય રીતે કેટલાં વ્યંજન માનવામાં આવ્યાં છે?
(ક) 25 (ખ) 30 (ગ) 32 (ઘ) 35
કયા સ્વરો હ્રસ્વ અને દીર્ઘ બંને હોય છે?
(ક) , (ખ) , (ગ) , (ઘ) ,
પ્રાકૃતમાં કેટલાં વચન હોય છે?
(ક) એક (ખ) બે (ગ) ત્રણ (ઘ) ચાર
‘’ કયા લિંગનું ઉદાહરણ છે?
(ક) પુંલિંગ (ખ) સ્ત્રીલિંગ (ગ) નપુંસકલિંગ (ઘ) આમાંથી કોઈ નહીં
‘’ કયા પુરુષનું સર્વનામ છે?
(ક) ઉત્તમ (ખ) મધ્યમ (ગ) અન્ય (ઘ) આમાંથી કોઈ નહીં
2. ખાલી જગ્યા પૂરો—
સ્વરના ઉચ્ચારણ માટે કોઈ અન્ય ધ્વનિની __________ હોતી નથી.
વ્યંજનના ઉચ્ચારણમાં __________નો સહારો લેવો પડે છે.
પ્રાકૃત ભાષામાં __________ વચન હોય છે.
બોલનાર વ્યક્તિ __________ પુરુષ કહેવાય છે.
ક્રિયાપદના મૂળ રૂપને __________ કહે છે.
3. સાચું કે ખોટું લખો—
પ્રાકૃતમાં અનુસ્વારને પણ વ્યંજન માનવામાં આવ્યું છે.
પ્રાકૃત ભાષામાં ત્રણ લિંગ હોય છે.
‘’ મધ્યમ પુરુષનું સર્વનામ છે.
‘’ અન્ય પુરુષનું ઉદાહરણ છે.
અકર્મક ક્રિયાપદમાં કર્મની આવશ્યકતા હોતી નથી.
4. યોગ્ય જોડકાં જોડો—
| અ | બ | યોગ્ય જોડી લખો |
|---|---|---|
| 1. , , , | (ક) ઊષ્મ વ્યંજન | |
| 2. , | (ખ) અંતઃસ્થ વ્યંજન | |
| 3. | (ગ) ઉત્તમ પુરુષ | |
| 4. | (ઘ) મધ્યમ પુરુષ | |
| 5. | (ઙ) નપુંસકલિંગ |
5. ઓળખો અને વર્ગીકરણ કરો—
નીચેના વર્ણોને સ્વર અને વ્યંજનમાં અલગ-અલગ લખો—
, , , , , , , , , ।
6. લિંગ, વચન અને પુરુષ જણાવો—
— લિંગ __________
— લિંગ __________
— લિંગ __________
— વચન __________
— પુરુષ __________
7. ધાતુ અને ક્રિયાપદ ઓળખો—
નીચેના શબ્દોમાંથી ધાતુ અને ક્રિયાપદ અલગ-અલગ લખો—
, , , , ।
8. સકર્મક અને અકર્મક ક્રિયાપદ ઓળખો—
નીચેનાં વાક્યોને સકર્મક અથવા અકર્મક ક્રિયાપદ તરીકે ઓળખો—
।
।
।
।
।
9. અનુવાદ કરો—
પ્રાકૃતમાંથી ગુજરાતીમાં—
।
।
।
ગુજરાતીમાંથી પ્રાકૃતમાં—
હું વાંચું છું.
તે શાળાએ જાય છે.
10. ટૂંકમાં ઉત્તર આપો—
સ્વર કોને કહે છે?
વ્યંજન કોને કહે છે?
પ્રાકૃતમાં કેટલાં લિંગ હોય છે? તેમનાં નામ લખો.
પુરુષના ત્રણેય ભેદોનાં નામ લખો.
સકર્મક અને અકર્મક ક્રિયાપદ વચ્ચેનો તફાવત જણાવો.