પ્રાકૃત ભાષામાં ‘કરવું જોઈએ’, ‘થવું જોઈએ’, ‘કરવામાં આવવું જોઈએ’ વગેરે ભાવો વ્યક્ત કરવા માટે વિધ્યર્થ કૃદંતનો પ્રયોગ કરવામાં આવે છે. તેના દ્વારા કોઈ કાર્યની આવશ્યકતા, કર્તવ્ય અથવા યોગ્યતાનો બોધ થાય છે.
વિધ્યર્થ કૃદંતનો ઉપયોગ ભાવે પ્રયોગ તથા કર્મણિ પ્રયોગમાં થાય છે. તેનો ઉપયોગ કર્તરિ પ્રયોગમાં થતો નથી.
વિધ્યર્થ કૃદંતના મુખ્ય પ્રત્યયો— વિધ્યર્થ કૃદંત બનાવવા માટે ધાતુઓને નીચેના પ્રત્યયો લગાડવામાં આવે છે—
/
નિયમ :—
અકારાંત ધાતુઓને વિધ્યર્થ કૃદંતના પ્રત્યયો લગાડતાં અંતિમ નું પરિવર્તન સામાન્ય રીતે અથવા માં થઈ જાય છે.
વિધ્યર્થ કૃદંતનો ઉપયોગ ભાવે પ્રયોગમાં થાય ત્યારે કર્તાને તૃતીયા વિભક્તિ લાગે છે.
આ પ્રયોગમાં વિધ્યર્થ કૃદંતનું રૂપ હંમેશાં નપુંસકલિંગ એકવચનમાં રહે છે. તેનાં રૂપો શબ્દની જેમ ચાલે છે.
વિધ્યર્થ કૃદંતના રૂપમાં લિંગ, વચન અને વિભક્તિનું પરિવર્તન થતું નથી.
વિધ્યર્થ કૃદંતનાં રૂપો—
| ધાતુ | પ્રત્યય | પ્રાકૃત રૂપ | ગુજરાતી અર્થ |
|---|---|---|---|
| (હસવું) | હસવું જોઈએ | ||
| હસવું જોઈએ | |||
| હસવું જોઈએ | |||
| હસવું જોઈએ | |||
| હસવું જોઈએ |
અન્ય ધાતુઓનાં ઉદાહરણો—
| ધાતુ | પ્રાકૃત રૂપ | ગુજરાતી અર્થ |
|---|---|---|
| (જાગવું) | જાગવું જોઈએ | |
| જાગવું જોઈએ | ||
| જાગવું જોઈએ | ||
| (ખીલવું) | ખીલવું જોઈએ | |
| ખીલવું જોઈએ |
વાક્યોમાં પ્રયોગ— વિધ્યર્થ કૃદંતનો ઉપયોગ ભાવે પ્રયોગમાં થાય છે. તેમાં કાર્ય કરનારને તૃતીયા વિભક્તિ લાગે છે અને કૃદંત નપુંસકલિંગ એકવચનમાં રહે છે.
ઉદાહરણ—
। — સાધુએ ધર્મનું પાલન કરવું જોઈએ.
। — શ્રાવકે ગુરુની વંદના કરવી જોઈએ.
। — વિદ્યાર્થીએ પ્રાકૃત ગ્રંથ વાંચવો જોઈએ.
વિશેષ ધ્યાન આપો—
વિધ્યર્થ કૃદંતમાં ‘જોઈએ’ અથવા ‘યોગ્ય’નો ભાવ મુખ્ય હોય છે.
ભાવે પ્રયોગમાં કર્તા તૃતીયા વિભક્તિમાં રહે છે.
વિધ્યર્થ કૃદંતનું રૂપ નપુંસકલિંગ એકવચનમાં જ રહે છે.
અર્ધમાગધી પ્રાકૃતમાં અકારાંત ધાતુઓ સાથે પ્રત્યયનો પ્રયોગ પણ મળે છે; જેમ કે—, .
યાદ રાખો—
વિધ્યર્થ કૃદંત = કરવું જોઈએ / કરવામાં આવવું જોઈએ / યોગ્ય છે.
પ્રત્યય = , , , , .
સ્વાધ્યાય :- પ્રશ્ન 1. સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો—
વિધ્યર્થ કૃદંતથી કયા ભાવનો બોધ થાય છે?
કાર્ય સમાપ્ત થવાનો (ખ) કાર્ય કરવાની આવશ્યકતા અથવા યોગ્યતાનો
કાર્ય કરનાર વ્યક્તિનો (ઘ) કાર્યના સ્થાનનો
વિધ્યર્થ કૃદંતના મુખ્ય પ્રત્યયો છે—
, (ખ) ,
, , , , (ઘ) ,
નો અર્થ છે—
હસતો (ખ) હસવા માટે (ગ) હસવું જોઈએ (ઘ) હસીને
ભાવે પ્રયોગમાં કર્તાને કઈ વિભક્તિ લાગે છે?
પ્રથમા (ખ) દ્વિતીયા (ગ) તૃતીયા (ઘ) ચતુર્થી
વિધ્યર્થ કૃદંતનું રૂપ કયા લિંગ અને વચનમાં રહે છે?
પુંલિંગ એકવચન (ખ) સ્ત્રીલિંગ એકવચન
નપુંસકલિંગ એકવચન (ઘ) નપુંસકલિંગ બહુવચન
પ્રશ્ન 2. યોગ્ય જોડકાં જોડો—
| વિભાગ ‘અ’ | વિભાગ ‘બ’ | યોગ્ય જોડકું લખો |
|---|---|---|
| 1. | (ક) જાગવું જોઈએ | |
| 2. | (ખ) ખીલવું જોઈએ | |
| 3. | (ગ) હસવું જોઈએ | |
| 4. | (ઘ) હસવું જોઈએ | |
| 5. | (ઙ) હસવું જોઈએ |
પ્રશ્ન 3. ખાલી જગ્યા પૂરો—
વિધ્યર્થ કૃદંતથી કાર્યની આવશ્યકતા, કર્તવ્ય અથવા ______ નો બોધ થાય છે.
વિધ્યર્થ કૃદંતના મુખ્ય પ્રત્યયોમાં ______ અને ______ પણ આવે છે.
ભાવે પ્રયોગમાં કર્તાને ______ વિભક્તિ લાગે છે.
વિધ્યર્થ કૃદંતનું રૂપ ______ એકવચનમાં રહે છે.
ધાતુને પ્રત્યય લગાડતાં ______ રૂપ બને છે.
પ્રશ્ન 4. સાચું કે ખોટું લખો—
વિધ્યર્થ કૃદંતમાં ‘જોઈએ’નો ભાવ મુખ્ય હોય છે.
વિધ્યર્થ કૃદંતનો ઉપયોગ કર્તરિ પ્રયોગમાં થાય છે.
વિધ્યર્થ કૃદંતના રૂપમાં લિંગ, વચન અને વિભક્તિનું પરિવર્તન થાય છે.
વિધ્યર્થ કૃદંતનું એક રૂપ છે.
અર્ધમાગધી પ્રાકૃતમાં પ્રત્યયનો પ્રયોગ પણ મળે છે.
પ્રશ્ન 5. નીચેનાં પ્રાકૃત રૂપોના ગુજરાતી અર્થ લખો—
પ્રશ્ન 6. નીચેના ધાતુઓ પરથી વિધ્યર્થ કૃદંતનાં રૂપો બનાવો—
પ્રશ્ન 7. ગુજરાતીમાંથી પ્રાકૃતમાં અનુવાદ કરો—
રાજાએ હસવું જોઈએ.
સાધુએ જાગવું જોઈએ.
કમળે ખીલવું જોઈએ.
શ્રાવકે ધર્મનું પાલન કરવું જોઈએ.
વિદ્યાર્થીએ પ્રાકૃત ગ્રંથ વાંચવો જોઈએ.
પ્રશ્ન 8. નીચેનાં વાક્યોમાં વિધ્યર્થ કૃદંત ઓળખીને લખો—
।
।
।
।
।