હસવા માટે, નાચવા માટે, જીવવા માટે વગેરે ઉદ્દેશ કે પ્રયોજનને વ્યક્ત કરવા માટે પ્રાકૃતમાં તથા પ્રત્યયોનો પ્રયોગ કરવામાં આવે છે. આ પ્રત્યયોથી બનતા શબ્દો હેત્વર્થ કૃદંત કહેવાય છે. આ પણ અવ્યય હોય છે, તેથી વાક્યમાં તેમના રૂપમાં પરિવર્તન થતું નથી.
નિયમ :-
અકારાંત ધાતુમાં / પ્રત્યય લગાડવાથી અંતનો → અથવા થઈ જાય છે.
આકારાંત તથા ઓકારાંત ધાતુઓમાં રૂપો આ પ્રમાણે બને છે—
/
/
હેત્વર્થ કૃદંતના પ્રત્યયો
| ધાતુ | પ્રત્યય | રૂપ |
|---|---|---|
ઉદાહરણ
ગુજરાતી – હું હસવા માટે જીવું છું.
પ્રાકૃત –
/ ।
પરીક્ષોપયોગી મુખ્ય મુદ્દા
કૃદંત = ક્રિયાપદ પરથી બનેલાં વિશેષણ કે અવ્યય.
સંબંધક ભૂતકૃદંત પહેલાં સંપન્ન થયેલા કાર્યનો બોધ કરાવે છે (જેમ કે— હસીને, જોઈને, જઈને).
હેત્વર્થ કૃદંત ઉદ્દેશ કે પ્રયોજનનો બોધ કરાવે છે (જેમ કે— હસવા માટે, વાંચવા માટે).
સંબંધક ભૂતકૃદંતના મુખ્ય પ્રત્યયો— , , , , , , , .
હેત્વર્થ કૃદંતના મુખ્ય પ્રત્યયો— , .
બંને પ્રકારનાં કૃદંત અવ્યય હોય છે, તેથી તેમના રૂપમાં પરિવર્તન થતું નથી.
સ્વાધ્યાય પ્રશ્નો : -
પ્રશ્ન 1. સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો—
ક્રિયાપદના અંતે પ્રત્યય લાગવાથી બનતા રૂપને કહે છે—
(ક) સંધિ (ખ) કૃદંત (ગ) સમાસ (ઘ) વ્યંજન
‘હસીને’ કયા પ્રકારનું કૃદંત છે?
(ક) સંબંધક ભૂત (ખ) હેત્વર્થ (ગ) નામ (ઘ) સર્વનામ
સંબંધક ભૂતકૃદંત શાનો બોધ કરાવે છે?
(ક) ઉદ્દેશ (ખ) પહેલાં સંપન્ન થયેલી ક્રિયા (ગ) વર્તમાન ક્રિયા
હેત્વર્થ કૃદંત શાનો બોધ કરાવે છે?
(ક) પ્રયોજન (ખ) ભૂતકાળ (ગ) કર્તા (ઘ) ક્રિયા
હેત્વર્થ કૃદંતના મુખ્ય પ્રત્યયો છે—
(ક) , (ખ) , (ગ) , (ઘ) કોઈ નહીં
પ્રશ્ન 2. યોગ્ય જોડકાં જોડો—
| ગુજરાતી | કૃદંતનો પ્રકાર | યોગ્ય જોડકું લખો |
|---|---|---|
| 1. હસીને | (ક) હેત્વર્થ | |
| 2. વાંચવા માટે | (ખ) સંબંધક ભૂત | |
| 3. જોઈને | (ગ) ઉદ્દેશ | |
| 4. નાચવા માટે | (ઘ) સંબંધક ભૂત | |
| 5. જઈને | (ઙ) હેત્વર્થ |
પ્રશ્ન 3. ખાલી જગ્યા પૂરો—
સંબંધક ભૂતકૃદંતના મુખ્ય પ્રત્યયો ______ અને ______ છે.
હેત્વર્થ કૃદંતના પ્રત્યયો ______ અને ______ છે.
સંબંધક ભૂતકૃદંત પહેલાં સંપન્ન ______ નો બોધ કરાવે છે.
હેત્વર્થ કૃદંત ______ કે પ્રયોજનનો બોધ કરાવે છે.
બંને પ્રકારનાં કૃદંત ______ હોય છે.
પ્રશ્ન 4. સાચું કે ખોટું લખો—
કૃદંત ક્રિયાપદ પરથી બને છે.
‘હસીને’ હેત્વર્થ કૃદંત છે.
‘હસવા માટે’ હેત્વર્થ કૃદંત છે.
કૃદંતોનાં રૂપોમાં લિંગ અને વચન અનુસાર પરિવર્તન થાય છે.
‘’ હેત્વર્થ કૃદંતનો પ્રત્યય છે.
પ્રશ્ન 5. નીચેનાં કૃદંત રૂપોને તેમના પ્રત્યયો અનુસાર વર્ગીકૃત કરો—
પ્રશ્ન 6. ગુજરાતીમાંથી પ્રાકૃતમાં અનુવાદ કરો—
હું હસીને જીવું છું.
હું હસવા માટે જીવું છું.
તે વાંચીને જાય છે.
તે વાંચવા માટે જાય છે.
હું જોઈને સમજું છું.
પ્રશ્ન 7. નીચેના પ્રત્યયોથી બનતાં કૃદંત રૂપો લખો—
+
+
+
+
+