હસીને, વિચારીને, જાગીને વગેરે આ ભાવોને વ્યક્ત કરવા માટે પ્રાકૃતમાં /, /, , વગેરે પ્રત્યયોનો પ્રયોગ કરવામાં આવે છે. જ્યારે કર્તા એક ક્રિયા સમાપ્ત કરીને બીજી ક્રિયા કરે છે, ત્યારે પહેલાં કરેલા કાર્ય માટે સંબંધક ભૂતકૃદંતનો પ્રયોગ કરવામાં આવે છે. આ શબ્દો અવ્યય હોય છે, તેથી વાક્યમાં તેમના રૂપમાં પરિવર્તન થતું નથી.
નિયમ :-
અકારાંત ધાતુઓમાં / વગેરે પ્રત્યયો જોડવાથી અંતનો → અથવા થઈ જાય છે.
આકારાંત તથા ઓકારાંત ધાતુઓમાં (જેમ કે , ) પ્રત્યય લાગવાથી તેમનાં રૂપો અનુક્રમે , બને છે.
સંબંધક ભૂતકૃદંતના પ્રત્યયો
| પ્રત્યય | ઉદાહરણ |
|---|---|
| / | / |
| / | / |
| / | / |
ગુજરાતી – હું હસીને જીવું છું.
પ્રાકૃત – / / / / / ।
સ્વાધ્યાય :-
પ્રશ્ન 1. સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો—
1. સંબંધક ભૂતકૃદંતનો પ્રયોગ ક્યારે થાય છે?
એક કાર્ય કરતાં પહેલાં બીજું કાર્ય થાય
એક કાર્ય સમાપ્ત કરીને બીજું કાર્ય કરવામાં આવે
ભવિષ્યમાં કાર્ય કરવામાં આવે
ફક્ત આજ્ઞા આપવા માટે
2. સંબંધક ભૂતકૃદંતના મુખ્ય પ્રત્યયો છે—
, (ખ) , (ગ) , (ઘ) ,
3. નો અર્થ છે—
હસતો (ખ) હસીને (ગ) હસવા માટે (ઘ) હસે છે
4. સંબંધક ભૂતકૃદંતના શબ્દો હોય છે—
નામ (ખ) સર્વનામ (ગ) અવ્યય (ઘ) વિશેષણ
5. આકારાંત ધાતુ માં પ્રત્યય લગાડવાથી રૂપ બને છે—
(ખ) (ગ) (ઘ)
પ્રશ્ન 2. યોગ્ય જોડકાં જોડો—
| સ્તંભ ‘અ’ | સ્તંભ ‘બ’ | યોગ્ય જોડકું લખો |
|---|---|---|
| 1. | (ક) હસીને | |
| 2. | (ખ) થઈને | |
| 3. | (ગ) હસીને | |
| 4. | (ઘ) હસીને | |
| 5. | (ઙ) થોભીને |
પ્રશ્ન 3. ખાલી જગ્યા પૂરો—
સંબંધક ભૂતકૃદંતમાં ______ કાર્ય પહેલાં પૂરું થાય છે.
સંબંધક ભૂતકૃદંતના શબ્દો ______ હોય છે.
અકારાંત ધાતુનો અંતિમ , અથવા ______ માં બદલાઈ જાય છે.
ધાતુનું રૂપ ______ બને છે.
ધાતુ પરથી ______ રૂપ બને છે.
પ્રશ્ન 4. સાચું કે ખોટું લખો—
સંબંધક ભૂતકૃદંત એક ક્રિયા પૂરી થયા પછી બીજી ક્રિયા થવાનો ભાવ દર્શાવે છે.
સંબંધક ભૂતકૃદંતના શબ્દોમાં લિંગ અનુસાર પરિવર્તન થાય છે.
નો અર્થ હસીને છે.
ધાતુ પરથી રૂપ બને છે.
અને સંબંધક ભૂતકૃદંતના પ્રત્યયો છે.
પ્રશ્ન 5. નીચેના શબ્દોના ગુજરાતી અર્થ લખો—
પ્રશ્ન 6. ગુજરાતીમાંથી પ્રાકૃતમાં અનુવાદ કરો—
હું હસીને જીવું છું.
સાધુ ધર્મ સાંભળીને ચાલે છે.
શ્રાવક ગુરુને પ્રણામ કરીને જાય છે.
વિદ્યાર્થી ગ્રંથ વાંચીને શીખે છે.
મુનિ ધ્યાન કરીને બેસે છે.