કૃદંત - ક્રિયાપદના અંતે પ્રત્યય લાગવાથી જે વિશેષણ કે અવ્યય બને છે, તેને કૃદંત કહે છે.
વર્તમાન કૃદંત
1. વર્તમાન કૃદંતનો પરિચય :- પ્રાકૃત ભાષામાં ‘હસતો’, ‘સૂતો’, ‘નાચતો’, ‘જાગતો’, ‘વધતો’ વગેરે ભાવો વ્યક્ત કરવા માટે વર્તમાન કૃદંતનો પ્રયોગ કરવામાં આવે છે.
ક્રિયાપદમાં વિશેષ પ્રત્યય જોડીને વર્તમાન કૃદંત બનાવવામાં આવે છે. વર્તમાન કૃદંત શબ્દો વાક્યમાં વિશેષણનું કાર્ય કરે છે. તેથી જે નામ માટે તેમનો પ્રયોગ થાય છે, તેના અનુસાર તેમનાં લિંગ, વચન અને વિભક્તિમાં પરિવર્તન થાય છે.
ઉદાહરણ—
— હસતો
— નાચતો
— જાગતો
— વધતો
— ખીલતું
2. વર્તમાન કૃદંત બનાવવાના પ્રત્યયો :- વર્તમાન કૃદંત બનાવવા માટે મુખ્યત્વે તથા પ્રત્યયોનો પ્રયોગ થાય છે.
| ધાતુ | અર્થ | પ્રત્યયથી રૂપ | પ્રત્યયથી રૂપ |
|---|---|---|---|
| હસવું | |||
| નાચવું | |||
| જાગવું | |||
| વધવું | |||
| ખીલવું | |||
| સૂવું |
ધ્યાન આપો— આ રૂપોનો અર્થ છે— હસતો, નાચતો, જાગતો, વધતો, ખીલતો તથા સૂતો.
3. લિંગ અનુસાર વર્તમાન કૃદંતનાં રૂપો :- વર્તમાન કૃદંત વિશેષણની જેમ પ્રયુક્ત થાય છે. તેથી તેનું રૂપ વિશેષ્ય શબ્દના લિંગ અનુસાર બદલાય છે.
(ક) પુંલિંગ, એકવચન, પ્રથમા વિભક્તિ
ઉદાહરણ— હસતો બાળક ચાલે છે.
— હસતો બાળક.
— હસતો બાળક.
વાક્ય— ।
(ખ) નપુંસકલિંગ, એકવચન, પ્રથમા વિભક્તિ
ઉદાહરણ— ખીલતું ફૂલ સુંદર લાગે છે.
— ખીલતું ફૂલ.
— ખીલતું ફૂલ.
વાક્ય— ।
(ગ) સ્ત્રીલિંગ, એકવચન, પ્રથમા વિભક્તિ :- સ્ત્રીલિંગ બનાવવા માટે વર્તમાન કૃદંતમાં સામાન્ય રીતે પ્રત્યય જોડવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ— નાચતી બાલિકા પ્રસન્ન થાય છે.
— નાચતી બાલિકા.
— નાચતી બાલિકા.
વાક્ય— ।
4. વચન અનુસાર વર્તમાન કૃદંતનાં રૂપો
વર્તમાન કૃદંતનાં રૂપો એકવચન અને બહુવચનમાં પણ બદલાય છે.
| લિંગ | એકવચન | બહુવચન |
|---|---|---|
| પુંલિંગ | / | / |
| નપુંસકલિંગ | / | / |
| સ્ત્રીલિંગ | / | / |
ઉદાહરણ—
જૈન દર્શન અને નૈતિક મૂલ્યો સાથે જોડાયેલાં ઉદાહરણો આ પ્રમાણે રાખી શકાય—
। — સાધુ ધર્મને જાણતો આચરણ કરે છે.
। — સાધુઓ અહિંસાનું પાલન કરતા વિચરણ કરે છે.
। — કર્મ બાંધતો જીવ દુઃખ પ્રાપ્ત કરે છે.
। — દાન આપતા શ્રાવકો સુખ પ્રાપ્ત કરે છે.
5. વિભક્તિ અનુસાર પ્રયોગ :- વર્તમાન કૃદંત વિશેષણ હોવાને કારણે જે નામ સાથે પ્રયુક્ત થાય છે, તેના જ અનુસાર વિભક્તિ ગ્રહણ કરે છે.
ઉદાહરણ—
- પ્રાકૃત ગ્રંથ વાંચતો વિદ્યાર્થી
- પ્રાકૃત ગ્રંથ વાંચતા વિદ્યાર્થીને
- પ્રાકૃત ગ્રંથ વાંચતા વિદ્યાર્થી વડે
અર્થાત્ નામની વિભક્તિ બદલાતાં તેની સાથે સંબદ્ધ કૃદંતનું રૂપ પણ બદલાય છે.
6. કાળ અનુસાર પ્રયોગ :- વર્તમાન કૃદંતનો મૂળ અર્થ વર્તમાનમાં ચાલુ ક્રિયા છે; પરંતુ વાક્યમાં અન્ય કાળો સાથે પણ તેનો પ્રયોગ થઈ શકે છે.
ઉદાહરણ—
મુનિ ધર્મનો ઉપદેશ આપતાં ચાલે છે. — વર્તમાનકાળ
મુનિ ધર્મનો ઉપદેશ આપતાં ચાલે. — વિધ્યર્થ અથવા આજ્ઞાર્થ
મુનિ ધર્મનો ઉપદેશ આપતાં ચાલ્યા. — ભૂતકાળ
મુનિ ધર્મનો ઉપદેશ આપતાં ચાલશે. — ભવિષ્યકાળ
આ પ્રમાણે કૃદંત સાથે પ્રયુક્ત મુખ્ય ક્રિયાપદ અને વાક્યના સંદર્ભથી કાળનો બોધ થાય છે.
7. સ્મરણીય બાબતો
વર્તમાન કૃદંત ક્રિયાપદમાંથી બને છે.
તેના મુખ્ય પ્રત્યયો અને છે.
તેનો અર્થ હસતો, નાચતો, સૂતો વગેરે થાય છે.
વર્તમાન કૃદંત વિશેષણનું કાર્ય કરે છે.
તેનાં રૂપો લિંગ, વચન અને વિભક્તિ અનુસાર બદલાય છે.
સ્ત્રીલિંગ બનાવવા માટે સામાન્ય રીતે પ્રત્યય જોડવામાં આવે છે.
તેનો પ્રયોગ વર્તમાન, ભૂત અને ભવિષ્યના સંદર્ભોમાં પણ થઈ શકે છે.
સ્વાધ્યાય પ્રશ્નો
પ્રશ્ન 1. સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો—
1. વર્તમાન કૃદંતના મુખ્ય પ્રત્યયો છે—
, (ખ) , (ગ) , (ઘ) ,
2. નો અર્થ છે—
હસીને (ખ) હસતો (ગ) હસવા માટે (ઘ) હસતાં
3. વર્તમાન કૃદંત વાક્યમાં કોનું કાર્ય કરે છે?
વિશેષણ (ખ) ક્રિયાવિશેષણ (ગ) અવ્યય (ઘ) નામ
4. સ્ત્રીલિંગ બનાવવા માટે સામાન્ય રીતે કયો પ્રત્યય જોડવામાં આવે છે?
(ખ) (ગ) (ઘ)
5. નો અર્થ છે—
ખીલતું (ખ) ખીલીને (ગ) ખીલવા માટે (ઘ) ખીલેલું
પ્રશ્ન 2. યોગ્ય જોડકાં જોડો—
| પ્રાકૃત રૂપ | અર્થ | યોગ્ય જોડકું લખો |
|---|---|---|
| 1. | (ક) વધતો | |
| 2. | (ખ) ઊંઘતો | |
| 3. | (ગ) હસતો | |
| 4. | (ઘ) જાગતો | |
| 5. | (ઙ) નાચતો |
પ્રશ્ન 3. ખાલી જગ્યા પૂરો—
વર્તમાન કૃદંતના મુખ્ય પ્રત્યયો ______ અને ______ છે.
નો અર્થ ______ છે.
વર્તમાન કૃદંત ______ નું કાર્ય કરે છે.
સ્ત્રીલિંગ બનાવવા માટે સામાન્ય રીતે ______ પ્રત્યય જોડવામાં આવે છે.
વર્તમાન કૃદંતનાં રૂપો ______, ______ અને વિભક્તિ અનુસાર બદલાય છે.
પ્રશ્ન 4. નીચેના ધાતુઓ પરથી વર્તમાન કૃદંતનાં રૂપો બનાવો—
પ્રશ્ન 5. ગુજરાતીમાંથી પ્રાકૃતમાં અનુવાદ કરો—
સાધુ ધર્મનો ઉપદેશ આપતો ચાલે છે.
શ્રાવક દાન આપતો મંદિરે જાય છે.
મુનિ ધ્યાન કરતો બેસે છે.
વિદ્યાર્થી પ્રાકૃત ગ્રંથ વાંચતો શીખે છે.
બાળક સત્ય બોલતું પ્રસન્ન થાય છે.