1. સંબોધન વિભક્તિનો અર્થ :- જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ, વસ્તુ અથવા પ્રાણીને પોકારવામાં આવે છે, બોલાવવામાં આવે છે અથવા તેને સીધું સંબોધીને કોઈ વાત કહેવામાં આવે છે, ત્યારે સંબોધન વિભક્તિનો પ્રયોગ થાય છે. તેના દ્વારા કોઈને બોલાવવાનો, ધ્યાન આકર્ષિત કરવાનો, પ્રાર્થના કરવાનો અથવા ઉપદેશ આપવાનો ભાવ વ્યક્ત થાય છે.
સંબોધનનો ક્રિયાપદ સાથે સીધો સંબંધ હોતો નથી. તેમાં સંબોધિત વ્યક્તિ કે વસ્તુને સંબોધન રૂપમાં રાખવામાં આવે છે. જેમ કે—
! — હે મુનિ!
! — હે આચાર્ય!
! — હે શ્રાવક!
! — હે શિષ્ય!
2. સંબોધન વિભક્તિનો પ્રયોગ :- સંબોધનમાં સામાન્ય રીતે ‘’, ‘’, ‘’ વગેરે સંબોધનસૂચક શબ્દોનો પ્રયોગ કરવામાં આવે છે. તેમની સાથે સંબોધિત નામનું સંબોધન રૂપ પ્રયુક્ત થાય છે. જેમ કે—
! — હે દેવ!
! — હે ભગવન્!
! — હે મુનિ!
! — હે બંધુ!
3. એકવચન અને બહુવચનમાં સંબોધન :- સંબોધનનું રૂપ શબ્દના લિંગ, વચન તથા શબ્દાંત અનુસાર બદલાઈ શકે છે. જેમ કે—
! — હે બાળક!
! — હે બાલિકાઓ!
! — હે મુનિ!
! — હે સાધુઓ!
4. વાક્યોમાં સંબોધનનો પ્રયોગ :-
! । — હે મુનિ! ધર્મનો ઉપદેશ આપો.
! । — હે શિષ્ય! ગુરુનાં વચન સાંભળો.
! । — હે શ્રાવક! જીવદયાનું પાલન કરો.
! । — હે ભગવન્! મોક્ષમાર્ગ બતાવો.
! । — હે સજ્જનો! સત્ય વચન બોલો.
5. વિશેષ વાત :- સંબોધન વિભક્તિમાં કોઈને સીધું પોકારવામાં આવે છે. તે અન્ય વિભક્તિઓની જેમ કારક સંબંધ વ્યક્ત કરતી નથી. સંબોધનનું રૂપ સામાન્ય રીતે પ્રથમા વિભક્તિના રૂપથી ભિન્ન હોઈ શકે છે. તેથી શબ્દના રૂપ અને તેના સંબોધન પ્રયોગનું ધ્યાન રાખવું આવશ્યક છે.
સ્વાધ્યાય :-
1. ખાલી જગ્યા પૂરો
કોઈને પોકારવા અથવા સંબોધિત કરવા માટે ________ વિભક્તિનો પ્રયોગ થાય છે.
સંબોધનનો ક્રિયાપદ સાથે ________ સંબંધ હોતો નથી.
‘ !’માં ‘’ ________ પદ છે.
2. સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો
‘ !’નો ગુજરાતી અર્થ છે—
હે શિષ્ય! (ખ) હે આચાર્ય! (ગ) હે સાધુ! (ઘ) હે અરિહંત!
‘ !’નો અર્થ છે—
હે શ્રાવક! (ખ) હે મુનિ! (ગ) હે બાળક! (ઘ) હે સાધુ!
3. નીચેનાનો ગુજરાતીમાં અનુવાદ કરો
! ।
! ।
! ।
4. નીચેનાં વાક્યોનો પ્રાકૃતમાં અનુવાદ કરો
હે મુનિ! ધર્મનો ઉપદેશ આપો.
હે શિષ્ય! સત્ય બોલો.
હે શ્રાવક! જીવદયાનું પાલન કરો.
5. નીચેના શબ્દોનાં સંબોધન રૂપ લખો
મુનિ
આચાર્ય
શ્રાવક
શિષ્ય
સાધુ