1. અધિકરણ કારકનો અર્થ :- કર્તાની ક્રિયાનો આધાર અથવા કર્મનો આધાર અધિકરણ કારક કહેવાય છે. જે સ્થાન પર કોઈ વ્યક્તિ અથવા વસ્તુ સ્થિત હોય છે, તેને પણ અધિકરણ કહે છે. અધિકરણ કારકમાં સપ્તમી વિભક્તિનો પ્રયોગ થાય છે. જેમ કે—
। — શ્રાવક દેવાલયમાં વંદના કરે છે.
અહીં વંદના કરવાની ક્રિયાનો આધાર દેવાલય છે. તેથી ‘’માં સપ્તમી વિભક્તિ થઈ છે.
। — બાળક ઉદ્યાનમાં રમે છે.
અહીં રમવાની ક્રિયાનો આધાર ઉદ્યાન છે. તેથી ‘’માં સપ્તમી વિભક્તિ થઈ છે.
2. એક કાર્ય થઈ ગયા પછી બીજું કાર્ય થવું :- જ્યારે એક કાર્ય થઈ ગયા પછી બીજું કાર્ય થાય છે, ત્યારે પહેલાં થઈ ચૂકેલા કાર્યને દર્શાવનાર શબ્દમાં સપ્તમી વિભક્તિનો પ્રયોગ થાય છે. આવાં વાક્યોમાં સકર્મક ક્રિયાપદનો પ્રયોગ થાય ત્યારે વાક્ય કર્મણિ પ્રયોગમાં અને અકર્મક ક્રિયાપદનો પ્રયોગ થાય ત્યારે વાક્ય કર્તરિ પ્રયોગમાં હોય છે. જેમ કે—
(1) સકર્મક ક્રિયાપદનો પ્રયોગ
। - શિષ્યો દ્વારા પાઠ ભણી લેવાય ત્યારે આચાર્ય સંતુષ્ટ થાય છે.
। - તેના દ્વારા પુસ્તક લખાઈ જાય ત્યારે શિષ્ય વાંચે છે.
અહીં કર્તામાં તૃતીયા તથા કર્મ અને કૃદંતમાં સપ્તમી વિભક્તિનો પ્રયોગ થયો છે.
(2) અકર્મક ક્રિયાપદનો પ્રયોગ :-
। — ચંદ્રમા ઉદિત થાય ત્યારે કમળ ખીલે છે.
કર્તરિ પ્રયોગમાં કર્તા અને કૃદંતમાં સપ્તમી વિભક્તિ હોય છે.
(3) જવું ક્રિયાપદનો પ્રયોગ :- જવું ક્રિયાપદનો પ્રયોગ બંને પ્રકારે કરી શકાય છે.
। — મુનિ ગામ જાય ત્યારે શ્રાવકો વંદના કરે છે. (કર્તરિ પ્રયોગ)
। — મુનિ ગામ જાય ત્યારે શ્રાવકો વંદના કરે છે. (કર્મણિ પ્રયોગ)
તેથી કર્મણિ પ્રયોગમાં કર્તામાં તૃતીયા તથા કૃદંતમાં સપ્તમી વિભક્તિ હોય છે. કર્તરિ પ્રયોગમાં કર્તા અને કૃદંતમાં સપ્તમી વિભક્તિ હોય છે.
3. દ્વિતીયા અને તૃતીયા વિભક્તિના સ્થાને સપ્તમી :- દ્વિતીયા અને તૃતીયા વિભક્તિના સ્થાને પણ સપ્તમી વિભક્તિનો પ્રયોગ થઈ શકે છે. જેમ કે—
। — હું ગામ જતો નથી. (દ્વિતીયાના સ્થાને સપ્તમી)
। — તે લોકો દ્વારા ધર્મ પ્રતિષ્ઠિત થયો. (તૃતીયાના સ્થાને સપ્તમી)
4. પંચમીના સ્થાને સપ્તમી :- ક્યારેક-ક્યારેક પંચમી વિભક્તિના સ્થાને પણ સપ્તમી વિભક્તિનો પ્રયોગ થાય છે. જેમ કે—
। — નગરથી પ્રવેશ કરીને રાજા આવ્યો. (પંચમીના સ્થાને સપ્તમીના પ્રયોગનો નિયમ અહીં લાગુ પડતો નથી; આ વાક્યને માત્ર સામાન્ય અનુવાદ તરીકે સમજો.)
5. ફેંકવાના અર્થવાળાં ક્રિયાપદો સાથે સપ્તમી :- ફેંકવાના અર્થવાળાં ક્રિયાપદો સાથે સપ્તમી વિભક્તિનો પ્રયોગ થાય છે. જેમ કે—
। — તે દડો ભૂમિ પર ફેંકે છે.
। — બાળક ફૂલ જળમાં નાખે છે.
વધારાનાં ઉદાહરણો
। — મુનિ વનમાં ધ્યાન કરે છે.
। — શ્રાવકો સભામાં ધર્મ સાંભળે છે.
। — વચનમાં સત્ય શોભે છે.
। — જીવ સંસારમાં પરિભ્રમણ કરે છે.
। — શિષ્ય ગુરુકુળમાં ભણે છે.
। — સાધુ વિહારમાં નિવાસ કરે છે.
સપ્તમી વિભક્તિના પાઠ માટે નીચેનાં સ્વાધ્યાય કાર્યો રાખી શકાય છે. આમાં નિયમોની ઓળખ, વિભક્તિ-પ્રયોગ અને અનુવાદ—ત્રણેયનો મહાવરો થશે.
સ્વાધ્યાય : સપ્તમી વિભક્તિ
1. સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો
અધિકરણ કારક કોને કહે છે?
ક્રિયાના કર્તાને (ખ) ક્રિયાના આધારને
ક્રિયાના સાધનને (ઘ) ક્રિયાના પ્રયોજનને
અધિકરણ કારકમાં કઈ વિભક્તિનો પ્રયોગ થાય છે?
દ્વિતીયા (ખ) તૃતીયા (ગ) પંચમી (ઘ) સપ્તમી
એક કાર્ય થઈ ગયા પછી બીજું કાર્ય થવાની સ્થિતિમાં પહેલા કાર્યને દર્શાવનાર પદમાં કઈ વિભક્તિ હોય છે?
પ્રથમા (ખ) ચતુર્થી (ગ) સપ્તમી (ઘ) સંબોધન
ફેંકવાના અર્થવાળાં ક્રિયાપદો સાથે કઈ વિભક્તિનો પ્રયોગ થાય છે?
સપ્તમી (ખ) પ્રથમા (ગ) દ્વિતીયા (ઘ) ષષ્ઠી
સમુદાયમાંથી પસંદગીના અર્થમાં કઈ વિભક્તિનો પ્રયોગ થઈ શકે છે?
પ્રથમા (ખ) સપ્તમી (ગ) સંબોધન (ઘ) દ્વિતીયા
2. ખાલી જગ્યા પૂરો
ક્રિયાના આધારને ________ કારક કહે છે.
અધિકરણ કારકમાં ________ વિભક્તિ હોય છે.
એક કાર્ય થઈ ગયા પછી બીજું કાર્ય થાય ત્યારે પહેલા કાર્યને દર્શાવનાર પદમાં ________ વિભક્તિ હોય છે.
સકર્મક ક્રિયાપદના કર્મણિ પ્રયોગમાં કર્તામાં ________ વિભક્તિ હોય છે.
ફેંકવાના અર્થવાળાં ક્રિયાપદો સાથે ________ વિભક્તિ હોય છે.
3. નીચેનાં વિધાનો સામે સાચું કે ખોટું લખો
અધિકરણ કારક ક્રિયાનો આધાર હોય છે.
અધિકરણ કારકમાં પંચમી વિભક્તિ હોય છે.
કર્તરિ પ્રયોગમાં કર્તા અને કૃદંતમાં સપ્તમી વિભક્તિ હોઈ શકે છે.
કર્મણિ પ્રયોગમાં કર્તામાં તૃતીયા વિભક્તિ હોઈ શકે છે.
ફેંકવાના ક્રિયાપદ સાથે સપ્તમી વિભક્તિનો પ્રયોગ થતો નથી.
4. નીચેનાં વાક્યોમાં સપ્તમી વિભક્તિવાળાં પદો ઓળખીને તેનું કારણ લખો
।
।
।
।
।
5. નીચેનાં વાક્યોનો ગુજરાતીમાં અનુવાદ કરો
।
।
।
।
।
6. નીચેનાં વાક્યોનો પ્રાકૃતમાં અનુવાદ કરો
મુનિઓ વનમાં ધ્યાન કરે છે.
શ્રાવકો સભામાં ધર્મ સાંભળે છે.
બાળક ઉદ્યાનમાં રમે છે.
શિષ્ય ગુરુકુળમાં ભણે છે.
સાધુઓ વિહારમાં નિવાસ કરે છે.
7. વિભક્તિ પરિવર્તન કરો
નીચેનાં પદોને સપ્તમી વિભક્તિના રૂપમાં લખો—