સંબંધ અથવા ષષ્ઠી વિભક્તિ કારક નથી. સંબંધમાં ષષ્ઠી વિભક્તિ હોય છે. તેનો ક્રિયાપદ સાથે સંબંધ હોતો નથી, જ્યારે પ્રથમા, દ્વિતીયા વગેરે વિભક્તિઓનો ક્રિયાપદ સાથે સંબંધ હોય છે.
1. હેતુ અથવા પ્રયોજનના અર્થમાં :- ‘’ (પ્રયોજન અથવા કારણ) શબ્દ સાથે ષષ્ઠી વિભક્તિ હોય છે. ‘’ શબ્દ તથા કારણ કે પ્રયોજન દર્શાવનાર શબ્દ—બંનેને જ ષષ્ઠી વિભક્તિમાં રાખવામાં આવે છે. જેમ કે—
। — તે ધર્મના પ્રયોજનથી વ્રત કરે છે.
- । — શ્રાવક જીવદયાના પ્રયોજનથી દાન આપે છે.
2. ‘’ શબ્દ સાથે સર્વનામનો પ્રયોગ :- જો ‘’ શબ્દ સાથે સર્વનામનો પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો હોય, તો ‘’ શબ્દ અને સર્વનામ—બંનેમાં વિકલ્પે તૃતીયા, પંચમી અથવા ષષ્ઠી વિભક્તિ હોય છે. જેમ કે—
/ / । — તે કયા કારણથી ધર્મ શીખે છે?
3. સમુદાયમાંથી કોઈ વસ્તુની પસંદગી :- એક સમુદાયમાંથી જ્યારે કોઈ વસ્તુને તેની વિશેષતાના આધારે પસંદ કરવામાં આવે છે, ત્યારે જે સમુદાયમાંથી વસ્તુ પસંદ કરવામાં આવે છે, તેમાં ષષ્ઠી અથવા સપ્તમી વિભક્તિ હોય છે. જેમ કે—
, । — શિષ્યોમાં આર્જવ (સરળતા) ઉત્તમ હોય છે.
4. આશીર્વાદ આપવાની ઇચ્છાના અર્થમાં:- આશીર્વાદ આપવાની ઇચ્છા હોય ત્યારે ‘’, ‘’, ‘’, ‘’, ‘’ તથા તેમના પર્યાયવાચી શબ્દો સાથે ચતુર્થી અથવા ષષ્ઠી વિભક્તિ હોય છે. જેમ કે—
। — શિષ્ય ચિરંજીવી થાઓ.
। — તમારું કલ્યાણ થાઓ.
। — સજ્જનનું કુશળ થાઓ.
। — બધા જીવોને સુખ થાઓ.
। — બધાનું હિત થાઓ.
5. અન્ય વિભક્તિઓના સ્થાને ષષ્ઠી વિભક્તિ :- દ્વિતીયા, તૃતીયા વગેરે વિભક્તિઓના સ્થાને પણ ષષ્ઠી વિભક્તિનો પ્રયોગ થાય છે. જેમ કે—
। — હું અરિહંતને વંદન કરું છું. (દ્વિતીયાના સ્થાને ષષ્ઠી)
। — સોનાથી કડું બનાવવામાં આવ્યું. (તૃતીયાના સ્થાને ષષ્ઠી)
। — તે શિયાળથી ડરે છે. (પંચમીના સ્થાને ષષ્ઠી)
। — તેના હાથમાં કંકણ છે. (સપ્તમીના સ્થાને ષષ્ઠી)
6. સ્મરણ કરવું તથા દયા કરવી :- ખેદપૂર્વક સ્મરણ કરવું, દયા કરવી વગેરે અર્થવાળાં ક્રિયાપદો સાથે કર્મમાં ષષ્ઠી વિભક્તિ હોય છે. જેમ કે—
। — તે આચાર્યનું સ્મરણ કરે છે.
। — તે દીન વ્યક્તિ પર દયા કરે છે.
સામાન્ય અર્થમાં સ્મરણ કરવાના ક્રિયાપદના કર્મમાં દ્વિતીયા વિભક્તિ જ હોય છે.
ઉદાહરણ
। — સાધુના ગુણો અનંત હોય છે.
। — અરિહંતનું વચન અમૃત હોય છે.
। — જીવનો સ્વભાવ જ્ઞાન છે.
। — સજ્જનનું હૃદય નિર્મળ હોય છે.
। — મુનિનું ચરિત્ર સંસારમાં પૂજનીય હોય છે.
। — ધર્મનું ફળ સુખ હોય છે.
ષષ્ઠી વિભક્તિના પાઠ માટે છ પ્રકારના સ્વાધ્યાય તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે. તેમાં નિયમોની સમજ, વિભક્તિ-પ્રયોગ, ઉદાહરણોનું વિશ્લેષણ તથા અનુવાદનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.
સ્વાધ્યાય :-
1. સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો
ષષ્ઠી વિભક્તિનો મુખ્ય પ્રયોગ કયા અર્થમાં થાય છે?
કર્તા (ખ) સંબંધ (ગ) કરણ (ઘ) સંપ્રદાન
‘’ શબ્દનો અર્થ છે—
સ્થાન (ખ) કારણ અથવા પ્રયોજન (ગ) સમય (ઘ) સાધન
સમુદાયમાંથી કોઈ વસ્તુની પસંદગી કરવામાં આવે ત્યારે કઈ વિભક્તિનો પ્રયોગ થાય છે?
પ્રથમા (ખ) દ્વિતીયા (ગ) ષષ્ઠી અથવા સપ્તમી (ઘ) તૃતીયા
આશીર્વાદના અર્થમાં કઈ વિભક્તિઓનો પ્રયોગ થાય છે?
પ્રથમા-દ્વિતીયા (ખ) તૃતીયા-પંચમી
ચતુર્થી-ષષ્ઠી (ઘ) સપ્તમી-સંબોધન
દયા કરવાના અર્થવાળા ક્રિયાપદ સાથે કર્મમાં કઈ વિભક્તિનો પ્રયોગ થઈ શકે છે?
ષષ્ઠી (ખ) પ્રથમા (ગ) સપ્તમી (ઘ) સંબોધન
2. ખાલી જગ્યા પૂરો
સંબંધનો ક્રિયાપદ સાથે ________ હોતો નથી.
‘’ શબ્દનો પ્રયોગ ________ અથવા પ્રયોજનના અર્થમાં થાય છે.
સમુદાયમાંથી પસંદગી કરવામાં આવે ત્યારે ________ અથવા ________ વિભક્તિ હોય છે.
આશીર્વાદ આપવાની ઇચ્છા હોય ત્યારે ચતુર્થી અથવા ________ વિભક્તિ હોય છે.
દયા કરવાના અર્થવાળા ક્રિયાપદ સાથે કર્મમાં ________ વિભક્તિ હોઈ શકે છે.
3. નીચેનાં વિધાનો સામે સાચું કે ખોટું લખો
ષષ્ઠી વિભક્તિનો સંબંધ ક્રિયાપદ સાથે હોય છે.
‘’ શબ્દ સાથે ષષ્ઠી વિભક્તિનો પ્રયોગ થાય છે.
સમુદાયમાંથી પસંદગીના અર્થમાં ષષ્ઠી અને સપ્તમી બંનેનો પ્રયોગ શક્ય છે.
આશીર્વાદના અર્થમાં માત્ર પ્રથમા વિભક્તિ હોય છે.
દયા કરવાના અર્થવાળા ક્રિયાપદ સાથે ષષ્ઠી વિભક્તિનો પ્રયોગ થઈ શકે છે.
4. નીચેનાં વાક્યોમાં ષષ્ઠી વિભક્તિના પ્રયોગનું કારણ જણાવો
।
।
।
।
।
5. નીચેનાં વાક્યોનો ગુજરાતીમાં અનુવાદ કરો
।
।
।
।
।
6. નીચેનાં વાક્યોનો પ્રાકૃતમાં અનુવાદ કરો
આચાર્યના ગુણો મહાન છે.
સર્વ જીવોનું કલ્યાણ થાઓ.
હું અરિહંતની વંદના કરું છું.
સાધુનું ચરિત્ર પવિત્ર હોય છે.
ધર્મનું ફળ સુખ છે.