પ્રાકૃત વ્યાકરણ ભાગ-1
કૃતિકાર
ડૉ. આશીષ જૈન આચાર્ય
(રાષ્ટ્રપતિ પુરસ્કારથી સન્માનિત)
પ્રકાશક
પ્રાકૃત ભાષા વિકાસ ફાઉન્ડેશન
પ્રાકૃતશ્રી – 33
કૃતિનું નામ – પ્રાકૃત વ્યાકરણ ભાગ-1
આશીર્વાદ – પ્રાકૃતાચાર્યશ્રી 108 સુનીલસાગરજી મહારાજ
લેખક – ડૉ. આશીષ જૈન આચાર્ય શાહગઢ, સાગર
વર્ષ – 2026
આવૃત્તિ – પ્રથમ
ISBN – 978-81-180135-3-2
નકલ – 1000
કિંમત –
પ્રાપ્તિસ્થાન – પ્રાકૃત ભાષા વિકાસ ફાઉન્ડેશન,
154 ગીતાંજલિ ગ્રીનસિટી, સંજય ડ્રાઇવ રોડ
સાગર મ.પ્ર. 470001, 9329092390
પ્રકાશક – પ્રાકૃત ભાષા વિકાસ ફાઉન્ડેશન
મુદ્રક – વિકાસ ઑફસેટ ભોપાલ
પ્રાકૃત ભાષાનો સામાન્ય પરિચય
'પ્રાકૃત' શબ્દ 'પ્રકૃતિ' પરથી બન્યો છે, જેનો અર્થ છે—નૈસર્ગિક, સ્વાભાવિક અથવા જે આપમેળે ઉત્પન્ન થાય. તેને એવી ભાષા માનવામાં આવી છે જેને શીખવા માટે પ્રયત્ન કરવો પડતો નથી, પરંતુ તે સહજ રીતે લોકમાનસમાં પ્રવાહિત થાય છે. વિદ્વાનોના મતે, વ્યાકરણ વગેરેના સંસ્કારોથી રહિત જે સ્વાભાવિક 'વચન વ્યાપાર' છે, તે જ પ્રાકૃત છે.
પ્રાકૃતની ઉત્પત્તિના સંદર્ભમાં મતો પ્રાકૃતની ઉત્પત્તિ વિશે વિદ્વાનોના બે મુખ્ય મત જોવા મળે છે:
સંસ્કૃતમાંથી ઉત્પત્તિ: આચાર્ય હેમચંદ્ર અને માર્કંડેય જેવા વિદ્વાનો માને છે કે 'પ્રકૃતિ' સંસ્કૃત છે અને તેમાંથી ઉત્પન્ન થનારી ભાષા પ્રાકૃત છે.
સ્વતંત્ર અને મૂળ ઉત્પત્તિ: નમિસાધુ અને વાક્પતિરાજ જેવા વિદ્વાનો પ્રાકૃતને બધી ભાષાઓનું મૂળ માને છે. તેમના મતે, પ્રાકૃત 'વહેતું નીર' છે, જ્યારે સંસ્કૃત એક 'બંધિયાર મહાસરોવર' જેવી છે. એવું માનવામાં આવે છે કે અર્ધમાગધી જેવી પ્રાકૃત ભાષાઓ બધી ભાષાઓની જનની છે.
ભાષાનો ક્રમિક વિકાસ પ્રાકૃતનો વિકાસ 'બોલી'થી 'ભાષા' તરફ થયો છે. તેના વિકાસને ત્રણ યુગોમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યો છે:
પ્રથમ યુગની પ્રાકૃત (ઈ.પૂ. 600થી ઈ.સ. 200): તેમાં શિલાલેખોની પ્રાકૃત, ધમ્મપદની પ્રાકૃત અને પ્રાચીન જૈન સૂત્રોની પ્રાકૃત આવે છે.
મધ્યકાલીન પ્રાકૃત (ઈ.સ. 200થી ઈ.સ. 600): તેમાં ભાસ અને કાલિદાસનાં નાટકોની પ્રાકૃત, મહારાષ્ટ્રી અને વ્યાકરણસંમત પ્રાકૃતનો સમાવેશ થાય છે.
ઉત્તરકાલીન અથવા અપભ્રંશ યુગ (ઈ.સ. 600થી ઈ.સ. 1200): આ આધુનિક ભારતીય ભાષાઓના ઉદ્ગમનો કાળ છે.
પ્રાકૃતનાં વિવિધ રૂપો પ્રાદેશિક વિવિધતાઓના આધારે પ્રાકૃતના ઘણા ભેદ છે, જેમાં શૌરસેની, અર્ધમાગધી, માગધી, પૈશાચી અને મહારાષ્ટ્રી મુખ્ય છે. શૌરસેનીને સૌથી શુદ્ધ પ્રાકૃત માનવામાં આવી છે, જેનો પ્રયોગ જૈન ગ્રંથોમાં અને સંસ્કૃત નાટકોમાં પાત્રો દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે.
સાહિત્યિક અને ઐતિહાસિક મહત્ત્વ
ધાર્મિક આધાર: જૈન આગમો અને અન્ય જૈન ધાર્મિક ગ્રંથો મુખ્યત્વે અર્ધમાગધી અને શૌરસેની પ્રાકૃતમાં લખાયા છે.
જનસામાન્યની ભાષા: પ્રાચીન ભારતમાં સંસ્કૃત વિદ્વાનોની ભાષા હતી, જ્યારે પ્રાકૃત જનસામાન્યની ભાષા હતી. સમ્રાટ અશોકના શિલાલેખો પણ પ્રાકૃતમાં જ મળે છે.
આધુનિક ભાષાઓની જનની: હિંદી, મરાઠી, બંગાળી, પંજાબી, ગુજરાતી અને આસામી જેવી આધુનિક ભારતીય ભાષાઓના વિકાસમાં પ્રાકૃતનું મહત્ત્વપૂર્ણ યોગદાન છે.
વર્તમાન ગૌરવ પ્રાકૃત ભાષામાં એવા લાખો શબ્દો છે જે અન્ય કોઈ ભાષામાં ઉપલબ્ધ નથી. તેની ઐતિહાસિકતા અને સાંસ્કૃતિક સમૃદ્ધિને ધ્યાનમાં રાખીને ભારત સરકારે તાજેતરમાં જ તેને 'શાસ્ત્રીય ભાષા' (Classical Language) તરીકેનો દરજ્જો આપ્યો છે. તે આજે પણ ભારતીય ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને ભાષાવિજ્ઞાનના અભ્યાસ માટે એક અમૂલ્ય વારસો છે.