ज्या व्यक्तीला किंवा प्राण्याला एखादी वस्तू दिली जाते किंवा ज्याच्यासाठी एखादे कार्य केले जाते, त्याला संप्रदान कारक म्हणतात. संप्रदान कारकात सामान्यतः चतुर्थी विभक्तीचा प्रयोग होतो.
बालाय देइ। — आई मुलाला फळ देते.
येथे ‘बालाय’ आहे, ज्याला फळ दिले जात आहे. म्हणून यात संप्रदान कारक आणि चतुर्थी विभक्ती आहे.
चतुर्थी विभक्तीचे प्रमुख प्रयोग :-
1. दान किंवा देण्याच्या अर्थाने :-
दरिद्दाणं भोयणं देइ। — मुलगा गरिबाला जेवण देतो.
गिहत्थो साधूणं देइ। — गृहस्थ साधूंना आहार देतो.
2. एखाद्यासाठी कार्य करण्याच्या किंवा हिताच्या अर्थाने :-
सज्जणो लोयाणं हितं चिंतेइ। — सज्जन लोकांच्या हिताचा विचार करतो.
सज्जणो जीवदयाए उज्जमं करेदि। — सज्जन जीवदयेसाठी प्रयत्न करतो.
3. उद्देश किंवा प्रयोजनाच्या अर्थाने :-
णाणस्स उज्जमं करेदि। — विद्यार्थी ज्ञानासाठी परिश्रम करतो.
समाहिस्स करेदि। — मुनी समाधीसाठी ध्यान करतो.
4. किंवा मंगलकामनेच्या अर्थाने :-
सज्जणो सव्वजीवाणं सुहस्स इच्छइ। — सज्जन सर्व जीवांच्या सुखाची करतो.
सव्वजीवाणं भवउ। — सर्व जीवांना सुख लाभो.
5. नमस्कार किंवा वंदनेच्या अर्थाने :-
अरिहंताणं णमो। — अरिहंतांना नमस्कार.
सिद्धाणं णमो। — सिद्धांना नमस्कार.
साहूणं णमो। — साधूंना नमस्कार.
6. ‘’च्या प्रयोगात :- ‘’ याचा अर्थ पुरेसा, समर्थ किंवा योग्य असा असताना चतुर्थीचा प्रयोग आढळतो.
धम्मस्स । — साधू धर्मासाठी योग्य आहे.
7. क्रोध, द्वेष इत्यादी अर्थांनी :-
मिच्छादिट्ठी धम्मस्स दोसइ। — मिथ्यादृष्टी धर्माचा द्वेष करतो.
दुट्ठो सज्जणस्स कुव्वइ। — दुष्ट माणूस सज्जनावर क्रोध करतो.
8. एखाद्याला सांगण्याच्या किंवा कळवण्याच्या अर्थाने :-
छत्तस्स कहइ। — विद्यार्थ्याला सत्य सांगतात.
छत्ताणं कहइ। — उपाध्याय विद्यार्थ्यांना धर्म सांगतात.
चतुर्थी विभक्ती ओळखण्याचे सूत्र :-
कोणाला दिले जात आहे?
कोणासाठी कार्य केले जात आहे?
कोणत्या उद्देशाने कार्य होत आहे?
कोणाची किंवा मंगलकामना केली जात आहे?
कोणाला नमस्कार केला जात आहे?
कोणाबद्दल क्रोध किंवा द्वेष आहे?
लक्षात ठेवण्याजोगे सूत्र— ज्याला दिले जाते, ज्याच्यासाठी कार्य होते किंवा ज्याच्याबद्दल एखादी भावना असते, तेथे चतुर्थीचा प्रयोग आढळू शकतो.
लक्षात घ्या— केवळ शब्दाच्या रूपावरून किंवा प्रत्ययावरून कारक ठरवू नका. क्रियापद, अर्थ आणि वाक्यातील पदांचा संबंधही समजून घ्या.
स्वाध्याय प्रश्न :-
प्रश्न 1. योग्य पर्याय निवडा—
संप्रदान कारकात सामान्यतः कोणती विभक्ती असते?
द्वितीया (ख) चतुर्थी (ग) पंचमी (घ) तृतीया
‘अरिहंताणं णमो’ यामध्ये ‘अरिहंताणं’ कशाचा बोध करून देते?
कर्माचा (ख) कर्त्याचा (ग) साधनाचा (घ) नमस्कार स्वीकारणाऱ्याचा
‘णाणस्स’ याचा अर्थ आहे—
ज्ञानाने (ख) ज्ञानासाठी (ग) ज्ञानाचा (घ) ज्ञानाला
‘’ याचा एक अर्थ आहे—
पुरेसा (ख) शिवाय (ग) सोबत (घ)
‘सव्वजीवाणं’ याचा अर्थ आहे—
सर्व जीवांसाठी/जीवांचा (ख) सर्व जीवांपासून (ग) सर्व जीवांद्वारे
प्रश्न 2. योग्य जोड्या जुळवा—
| प्राकृत रूप | अर्थ | योग्य जोडी लिहा |
|---|---|---|
| 1. अरिहंताणं णमो | (क) ज्ञानासाठी | |
| 2. णाणस्स | (ख) सर्व जीवांचा | |
| 3. दरिद्दाणं | (ग) अरिहंतांना नमस्कार | |
| 4. सव्वजीवाणं | (घ) गरिबांना | |
| 5. समाहिस्स | (ङ) समाधीसाठी |
प्रश्न 3. रिकाम्या जागा भरा—
संप्रदान कारकात सामान्यतः ______ विभक्तीचा प्रयोग होतो.
______ देइ। (मुलगा)
______ उज्जमं करेदि। (ज्ञान)
______ णमो। (अरिहंत)
सज्जणो ______ इच्छइ। (सर्व )
प्रश्न 4. चतुर्थी विभक्तीचा प्रयोग ओळखा— पुढील वाक्यांमध्ये चतुर्थीचा कोणता प्रयोग आहे—दान, उद्देश, , नमस्कार किंवा द्वेष?
अरिहंताणं णमो।
दरिद्दाणं भोयणं देइ।
णाणस्स उज्जमं करेदि।
सज्जणो सव्वजीवाणं इच्छइ।
मिच्छादिट्ठी धम्मस्स दोसइ।
प्रश्न 5. मराठीतून प्राकृतमध्ये भाषांतर करा—
मुलगा निर्धनाला भोजन देतो.
विद्यार्थी ज्ञानासाठी परिश्रम करतो.
अरिहंतांना नमस्कार.
सज्जन सर्व जीवांचे सुख इच्छितात.
उपाध्याय विद्यार्थ्यांना धर्म सांगतात.