ज्याच्यापासून एखाद्या वस्तूचे, व्यक्तीचे किंवा भावाचे वेगळे होणे, भय, बचाव, निवृत्ती किंवा एखाद्या क्रियेचा स्रोत प्रकट होतो, तेथे अपादान कारक असते. अपादान कारकात पंचमी विभक्तीचा प्रयोग होतो.
पंचमी विभक्तीचे प्रमुख प्रयोग
1. पृथक्करण किंवा वेगळे होण्याच्या अर्थाने - ज्याच्यापासून एखाद्या वस्तूचे किंवा व्यक्तीचे वेगळे होणे प्रकट होते, तेथे पंचमी विभक्ती होते. जसे—
पव्वयाओ पवहइ। — पर्वतावरून नदी वाहते.
रुक्खत्तो पत्तं पडइ। — झाडावरून पान पडते.
2. भयाच्या अर्थाने - भय प्रकट करणाऱ्या क्रियापदांच्या योगात भयाचे कारण पंचमी विभक्तीत ठेवतात. जसे—
सावओ पावकम्माओ बीहइ। — श्रावक पापकर्माला भितो.
हिंसाओ बीहइ। — मुलगा हिंसेला भितो.
3. लपण्याच्या आणि बचाव करण्याच्या अर्थाने - जेव्हा एखादी व्यक्ती कोणापासून तरी लपते किंवा एखाद्या अनिष्टापासून स्वतःचा बचाव करते, तेव्हा ज्याच्यापासून लपणे किंवा बचाव करणे प्रकट होते, तेथे पंचमी विभक्ती होते. जसे—
असच्चाओ लुक्कइ। — असत्यापासून दूर राहतो.
पावाओ विरमइ। — मुनी पापापासून विरत होतात.
4. रोखण्याच्या अर्थाने - रोखणे दर्शविणाऱ्या क्रियापदांच्या योगात ज्या कार्यापासून किंवा दोषापासून रोखले जाते, त्याला पंचमी विभक्ती होते. जसे—
सिस्सं कुसंगाओ णिवारइ। — आचार्य शिष्याला कुसंगतीपासून रोखतात.
जीवं हिंसाओ णिवारइ। — साधू जीवाला हिंसेपासून रोखतात.
5. विद्या किंवा कला शिकण्याच्या अर्थाने - ज्याच्याकडून विद्या, कला किंवा ज्ञान प्राप्त केले जाते, तेथे पंचमी विभक्ती होते. जसे—
गुरुत्तो पागयभासं सिक्खइ। — शिष्य गुरूंकडून प्राकृत भाषा शिकतो.
आयरियत्तो सदाचारं सिक्खइ। — मुलगा आचार्यांकडून सदाचार शिकतो.
6. विरक्ती, घृणा आणि निवृत्ती अर्थांनी :- विरक्त होणे, घृणा करणे किंवा एखाद्या कार्यापासून निवृत्त होणे असा अर्थ असलेल्या क्रियापदांच्या योगात पंचमी विभक्ती होते. जसे—
विसयत्तो विरमइ। — मुनी विषयांपासून विरक्त होतात.
सज्जणो हिंसाओ जुगुच्छइ। — सज्जन हिंसेची घृणा करतो.
विशेष लक्ष द्या:-
पृथक्करण, भय, बचाव आणि निवृत्ती अर्थांनी पंचमी विभक्तीचा प्रयोग होतो.
काही कारणवाचक गुणवाचक अ-स्त्रीलिंग शब्दांमध्ये तृतीया आणि पंचमी दोन्ही विभक्तींचा प्रयोग शक्य आहे.
स्त्रीलिंग गुणवाचक शब्दांमध्ये विशेष प्रयोगांतर्गत तृतीया विभक्तीचा प्रयोग केला जातो.
लक्षात ठेवा— ज्याच्यापासून वेगळे होणे, भिणे, बचाव करणे किंवा विरक्त होणे प्रकट होते, तेथे सामान्यतः पंचमी विभक्तीचा प्रयोग होतो.
स्वाध्याय :-
(क) बहुपर्यायी प्रश्न – योग्य पर्याय निवडा.
अपादान कारकात कोणत्या विभक्तीचा प्रयोग होतो?
प्रथमा (ब) तृतीया (स) पंचमी (द) सप्तमी
भयाच्या अर्थाने भयाचे कारण कोणत्या विभक्तीत ठेवले जाते?
द्वितीया (ब) चतुर्थी (स) पंचमी (द) षष्ठी
‘मुनी विषयांपासून विरक्त होतात.’ वाक्यात ‘विषयांपासून’ कोणते कारक आहे?
करण (ब) अपादान (स) संप्रदान (द) अधिकरण
(ख) रिकाम्या जागा भरा.
ज्याच्यापासून एखाद्या वस्तूचे वेगळे होणे प्रकट होते, त्याला ________ कारक म्हणतात.
भय प्रकट करणाऱ्या क्रियापदांच्या योगात भयाचे कारण ________ विभक्तीत ठेवले जाते.
‘ पावाओ विरमइ।’ वाक्यात ‘पावाओ’ हे ________ विभक्तीचे रूप आहे.
ज्याच्याकडून विद्या किंवा कला शिकली जाते, त्याला ________ विभक्ती होते.
(ग) चूक बरोबर लिहा.
अपादान कारकात पंचमी विभक्तीचा प्रयोग होतो.
‘पर्वतावरून नदी वाहते.’ वाक्यात ‘पर्वतावरून’ हे करण कारक आहे.
भयाचे कारण पंचमी विभक्तीत ठेवले जाते.
विरक्तीच्या अर्थाने पंचमी विभक्तीचा प्रयोग होतो.
(घ) विभक्ती आणि प्रयोग यांच्या योग्य जोड्या जुळवा.
| विभक्तीचा प्रयोग | उदाहरणाचा अर्थ | योग्य जोडी लिहा |
|---|---|---|
| 1. पृथक्करण | (क) पापापासून दूर राहणे | |
| 2. भय | (ख) गुरूंकडून विद्या शिकणे | |
| 3. निवृत्ती | (ग) सापाला भिणे | |
| 4. विद्या प्राप्ती | (घ) झाडावरून पान पडणे |
(ङ) अधोरेखित पदाचे कारक आणि विभक्ती ओळखा.
पव्वयाओ पवहइ।
सावओ पावकम्माओ बीहइ।
असच्चाओ लुक्कइ।
गुरुत्तो पागयभासं सिक्खइ।
विसयत्तो विरमइ।
() मराठीतून प्राकृतमध्ये भाषांतर करा.
पर्वतावरून नदी वाहते.
श्रावक पापकर्माला भितो.
मुनी विषयांपासून विरक्त होतात.
शिष्य गुरूंकडून प्राकृत भाषा शिकतो.
आचार्य शिष्याला कुसंगतीपासून रोखतात.