एखादी क्रिया ज्या साधनाने, उपकरणाने, माध्यमाने किंवा सहायकाच्या मदतीने घडते, त्याला करण कारक म्हणतात. करण कारकात सामान्यतः तृतीया विभक्तीचा प्रयोग होतो.
किसाणो हलएण खेत्तं कसइ। — शेतकरी नांगराने शेत नांगरतो.
येथे ‘हलएण’ हे शेत नांगरण्याचे साधन आहे. म्हणून करण कारकात आणि तृतीया विभक्तीत आहे.
सूत्र— ज्याच्याद्वारे क्रिया घडते → करण कारक → तृतीया विभक्ती.
तृतीया विभक्तीचे प्रमुख प्रयोग
1. साधन किंवा उपकरणाच्या अर्थाने :
बालो लेखणीएण लिक्खइ। — मुलगा लेखणीने लिहितो.
किसाणो हलएण खेत्तं कसइ। — शेतकरी नांगराने शेत नांगरतो.
2. माध्यमाच्या अर्थाने :
पवयणेण कहइ। — साधू प्रवचनाच्या माध्यमातून धर्म समजावतात.
बालो पुत्थगेण लहइ। — मुलगा पुस्तकाद्वारे ज्ञान मिळवतो.
3. कर्मणी प्रयोगात कर्त्यासाठी :
सिस्सं सिखावेइ। — आचार्य शिष्याला शिकवतात. (कर्तरी प्रयोग)
आयरिएण सिखाविज्जइ। — आचार्यांकडून शिष्याला शिकवले जाते. (कर्मणी प्रयोग)
4. कारण किंवा गुण दर्शविताना :
कोहेण विवेओ णस्सइ। — क्रोधामुळे विवेक नष्ट होतो.
सीलेण माणवो पूइज्जइ। — शीलामुळे मनुष्य सन्मानित होतो.
5. सोबत किंवा समानतेच्या अर्थाने :
आयरिएण गच्छइ। — शिष्य आचार्यांबरोबर जातो.
चंदेण समो सोहइ। — चंद्रासारखा शोभतो.
6. ‘शिवाय’ अर्थाने : ‘’सोबत तृतीयेसह इतर विभक्तींचे प्रयोगही आढळतात.
गुरुणा सिज्झइ। — गुरूंशिवाय सिद्धी प्राप्त होत नाही.
7. इतर विशेष प्रयोग : शरीराच्या अवयवाची अवस्था, कालावधी आणि मार्गाचे साधन यांचा बोध करून देण्यासाठीही तृतीयेचा प्रयोग होतो.
पाएण खुड्डो होइ। — पायाने लंगडा आहे.
दिवसेहिं पाठं सिक्खइ। — शिष्य तीन दिवसांत पाठ शिकतो.
याई पोएण णइं तरइ। — प्रवासी नावेने नदी पार करतो.
लक्षात घ्या— तृतीया विभक्तीचा प्रयोग साधन, माध्यम, सोबत, कारण इत्यादी अर्थांनी होतो. केवळ ‘ने’, ‘ऊन’ किंवा ‘हून’ असे प्रत्यय पाहून विभक्ती ठरवू नका. वेगळे होण्याचा भाव असल्यास बहुधा पंचमी आणि साधनाचा भाव असल्यास तृतीया विभक्ती असते.
स्वाध्याय प्रश्न:- प्रश्न 1. योग्य पर्याय निवडा—
करण कारकात सामान्यतः कोणती विभक्ती असते?
प्रथमा (ख) तृतीया (ग) द्वितीया (घ) चतुर्थी
‘लेखणीएण’ याचा अर्थ आहे—
लेखणीने (ख) लेखणीला (ग) लेखणीचा (घ) लेखणीसाठी
‘कोहेण विवेओ णस्सइ’ यामध्ये ‘कोहेण’ कशाचा बोध करून देते?
साधन (ख) कारण (ग) सोबत (घ) वेगळे होण्याचा भाव
‘मित्तेण समं’ याचा अर्थ आहे—
मित्राशिवाय (ख) मित्राबरोबर (ग) मित्राद्वारे
कर्मणी प्रयोगात कर्त्यासाठी सामान्यतः कोणती विभक्ती येते?
प्रथमा (ख) द्वितीया (ग) तृतीया (घ) चतुर्थी
प्रश्न 2. योग्य जोड्या जुळवा—
| प्राकृत रूप | अर्थ | योग्य जोडी लिहा |
|---|---|---|
| 1. लेखणीएण | (क) क्रोधामुळे | |
| 2. कोहेण | (ख) मित्राबरोबर | |
| 3. मित्तेण | (ग) लेखणीने | |
| 4. पवयणेण | (घ) गुरूंशिवाय | |
| 5. गुरुणा | (ङ) प्रवचनाच्या माध्यमातून |
प्रश्न 3. रिकाम्या जागा भरा—
करण कारकात सामान्यतः ______ विभक्तीचा प्रयोग होतो.
ज्याच्याद्वारे क्रिया घडते, त्याला ______ कारक म्हणतात.
‘’ याचा अर्थ ______ आहे.
‘कोहेण’ याचा अर्थ ______ आहे.
वेगळे होण्याचा भाव बहुधा ______ विभक्तीने व्यक्त होतो.
प्रश्न 4. पुढील वाक्यांतील तृतीया विभक्तीतील शब्द ओळखून त्यांचा अर्थ लिहा—
बालो लेखणीएण लिक्खइ।
पवयणेण कहइ।
कोहेण विवेओ णस्सइ।
आयरिएण गच्छइ।
चंदेण समो सोहइ।
प्रश्न 5. मराठीतून प्राकृतमध्ये भाषांतर करा—
मुलगा लेखणीने लिहितो.
शेतकरी नांगराने शेत नांगरतो.
शिष्य आचार्यांबरोबर जातो.
क्रोधामुळे विवेक नष्ट होतो.
शीलाशिवाय जीवन शोभत नाही.