ज्या व्यक्तीवर, प्राण्यावर किंवा वस्तूवर क्रियेचा थेट परिणाम होतो, त्याला कर्म म्हणतात. कर्म कारकाचा सामान्य उपयोग द्वितीया विभक्तीत होतो.
भासइ। — बालक खरी गोष्ट सांगतो.
येथे ‘भासइ’ हे क्रियापद आहे, ‘’ कर्ता आणि ‘ ’ कर्म आहे.
द्वितीया विभक्तीचे प्रमुख उपयोग
1. सामान्य कर्मात :- कर्तरी प्रयोगात कर्म सामान्यतः द्वितीया विभक्तीत असते.
सुणइ। — साधू धर्म ऐकतो.
गुरुं वंदइ। — शिष्य गुरूला वंदन करतो.
सूत्र— कर्ता → प्रथमा, कर्म → द्वितीया.
2. कर्म ओळखण्याची पद्धत :- क्रियापदाला ‘काय?’ किंवा ‘कोणाला?’ असा प्रश्न विचारल्यावर कर्म कळते.
पढइ। — मुनी सूत्र वाचतो.
मुनी काय वाचतो? — । म्हणून ‘’ हे कर्म आहे.
3. द्विकर्मक क्रियापदात :- काही क्रियापदांना दोन कर्मे असतात—प्रधान आणि गौण.
सिस्सं कहइ। — शिष्याला धर्म सांगतात.
येथे ‘’ हे प्रधान कर्म आणि ‘सिस्सं’ हे गौण कर्म आहे.
4. कर्मणी प्रयोगात :- कर्तरी प्रयोगातील कर्म कर्मणी प्रयोगात प्रथमा विभक्तीत येऊ शकते आणि कर्ता बहुधा तृतीयेत असतो.
पढइ। — शिष्य सूत्र वाचतो. (कर्तरी प्रयोग)
सिस्सेण पढिज्जइ। — सूत्र शिष्याकडून वाचले जाते. (कर्मणी प्रयोग)
5. गती किंवा स्थान दर्शवण्यासाठी :- जाण्या-येण्याच्या क्रियापदासोबत स्थानवाचक शब्द द्वितीयेत येऊ शकतो.
गच्छइ। — जिनालयात जातो.
पविसइ। — साधू वनात प्रवेश करतो.
6. वेळ किंवा कालावधी दर्शवण्यासाठी :-
तिण्णि दिवसे वासं करइ। — तीन दिवस निवास करतो.
रयणिं जागरइ। — रात्रभर जागते.
7. काही अव्ययांसोबत :- ‘’ आणि ‘अन्तरेण’ यांचा अर्थ विना, ‘अन्तरा’ याचा अर्थ मध्ये आणि ‘पडि’ याचा अर्थ कडे/प्रति असा होतो. यांच्यासोबत द्वितीयेचा उपयोग आढळतो.
होइ। — सत्याविना सुख मिळत नाही.
अन्तरेण होइ। — ज्ञानाविना सुख मिळत नाही.
गुरुं पडि बहुमाणो अत्थि। — गुरूप्रति आदर आहे.
स्वाध्याय प्रश्न:- प्रश्न 1. योग्य पर्याय निवडा—
क्रियेचा थेट परिणाम ज्याच्यावर होतो, त्याला म्हणतात—
कर्ता (ख) कर्म (ग) करण (घ) अपादान
कर्माची सामान्य विभक्ती आहे—
प्रथमा (ख) द्वितीया (ग) तृतीया (घ) पंचमी
‘ गुरुं वंदइ’ यात ‘गुरुं’ आहे—
कर्ता (ख) कर्म (ग) करण (घ) अपादान
‘’ याचा अर्थ आहे—
विना (ख) सहित (ग) समोर (घ) विषयी
‘ गच्छइ’ यात द्वितीयेचा उपयोग आहे—
वेळ (ख) गती/स्थान (ग) संबोधन (घ) अपादान
प्रश्न 2. योग्य जोड्या जुळवा—
| प्राकृत शब्द | अर्थ | योग्य जोडी लिहा |
|---|---|---|
| 1. | (क) गुरूप्रति | |
| 2. गुरुं | (ख) धर्म | |
| 3. | (ग) सूत्र | |
| 4. | (घ) विना | |
| 5. पडि | (ङ) गुरूला |
प्रश्न 3. रिकाम्या जागा भरा—
कर्तरी प्रयोगात कर्म सामान्यतः ______ विभक्तीत असते.
क्रियापदाला ______ किंवा ______ असा प्रश्न विचारून कर्म ओळखता येते.
द्विकर्मक क्रियापदाला ______ आणि ______ कर्मे असतात.
कर्मणी प्रयोगात कर्म ______ विभक्तीत येऊ शकते.
‘अन्तरेण’ याचा अर्थ ______ आहे.
प्रश्न 4. पुढील वाक्यांतील कर्म ओळखा—
देसेइ।
गुरुं वंदइ।
पुत्तं सिखावइ।
सज्जणो दयं करइ।
श्रावओ जिणवयणं सुणइ।
प्रश्न 5. मराठीतून प्राकृतमध्ये भाषांतर करा—
शिष्य गुरूंना वंदन करतो.
साधू धर्म ऐकतो.
मुलगा सत्य बोलतो.
श्रावक जिनवाणी ऐकतो.
जिनालयात जातो.