ज्या व्यक्तीकडून, प्राण्याकडून किंवा वस्तूकडून क्रिया केली जाते, त्याला कर्ता म्हणतात. कर्ता सामान्यतः प्रथमा विभक्तीत असतो.
उदाहरण—सावयो पालइ। — श्रावक धर्माचे पालन करतो.
येथे ‘पालइ’ क्रिया करणारा ‘सावयो’ आहे. म्हणून कर्ता कारक असून प्रथमा विभक्तीत आहे.
कर्मणी प्रयोगातील विशेष उपयोग :- कर्मणी प्रयोगात कर्तरी प्रयोगातील कर्म प्रथमा विभक्तीत येऊ शकते आणि कर्त्याचा उपयोग बहुधा तृतीया विभक्तीत होतो.
उदाहरण—
पोत्थयं पढइ। — शिष्य पुस्तक वाचतो. (कर्तरी प्रयोग)
सिस्सेण पोत्थयं पढिज्जइ। — शिष्याकडून पुस्तक वाचले जाते. (कर्मणी प्रयोग)
सामान्य नियम—
कर्तरी प्रयोगात कर्ता — प्रथमा, कर्म — द्वितीया.
कर्मणी प्रयोगात कर्म — प्रथमा, कर्ता — बहुधा तृतीया.
म्हणून कारक ओळखताना विभक्तीबरोबरच क्रियापद आणि वाक्याचा अर्थ हेदेखील पाहिले पाहिजे.
प्रथमा विभक्तीचे इतर उपयोग
1. शब्दाचा अर्थ आणि लिंग दर्शवण्यासाठी :- शब्दाचा अर्थ आणि लिंग स्पष्ट करण्यासाठी प्रथमा रूपाचा उपयोग होतो.
तडो — पुल्लिंग — किनारा
तडी — स्त्रीलिंग — किनारा
तडं — नपुंसकलिंग — किनारा
2. लिंग स्पष्ट करण्यासाठी :-
— पुल्लिंग
— स्त्रीलिंग
— नपुंसकलिंग
मणोहरो — पुल्लिंग
मणोहरा — स्त्रीलिंग
मणोहरं — नपुंसकलिंग
3. परिमाण किंवा माप दर्शवण्यासाठी :- सेरो गेहूमो। — एक शेर गहू.
4. संख्या दर्शवण्यासाठी :-
एको — एक
तिण्णि — तीन
5. संबोधनात :- एखाद्याला हाक मारताना किंवा संबोधित करतानाही प्रथमेची रूपे आढळतात.
उदाहरण— हे ! हे ! हे !
सारांश:- प्रथमा विभक्तीचे प्रमुख उपयोग—
कर्ता दर्शवण्यासाठी.
शब्दाचा अर्थ आणि लिंग दर्शवण्यासाठी.
परिमाण किंवा माप दर्शवण्यासाठी.
संख्या दर्शवण्यासाठी.
संबोधनात.
स्वाध्याय प्रश्न :- प्रश्न 1. योग्य पर्याय निवडा—
क्रिया करणाऱ्याला काय म्हणतात?
कर्म (ख) कर्ता (ग) करण (घ) संप्रदान
कर्ता सामान्यतः कोणत्या विभक्तीत असतो?
प्रथमा (ख) द्वितीया (ग) तृतीया (घ) चतुर्थी
कर्तरी प्रयोगात कर्म कोणत्या विभक्तीत असते?
प्रथमा (ख) द्वितीया (ग) पंचमी (घ) तृतीया
कर्मणी प्रयोगात कर्ता बहुधा कोणत्या विभक्तीत असतो?
प्रथमा (ख) तृतीया (ग) सप्तमी (घ) पंचमी
‘तिण्णि’ याचा अर्थ आहे—
एक (ख) दोन (ग) तीन (घ) चार
प्रश्न 2. योग्य जोड्या जुळवा—
| प्राकृत रूप | अर्थ | योग्य जोडी लिहा |
|---|---|---|
| 1. | (क) नपुंसकलिंग | |
| 2. | (ख) तीन | |
| 3. | (ग) पुल्लिंग | |
| 4. एको | (घ) स्त्रीलिंग | |
| 5. तिण्णि | (ङ) एक |
प्रश्न 3. रिकाम्या जागा भरा—
क्रिया करणाऱ्याला ______ म्हणतात.
कर्ता सामान्यतः ______ विभक्तीत असतो.
कर्तरी प्रयोगात कर्म ______ विभक्तीत असते.
कर्मणी प्रयोगात कर्म ______ विभक्तीत येऊ शकते.
‘सेरो गेहूमो’ यात ______ याचा बोध होतो.
प्रश्न 4. चूक बरोबर लिहा—
कर्ता क्रिया करणारा असतो.
कर्तरी प्रयोगात कर्ता द्वितीया विभक्तीत असतो.
कर्मणी प्रयोगात कर्ता बहुधा तृतीया विभक्तीत असतो.
‘’ हे स्त्रीलिंगाचे रूप आहे.
प्रथमा विभक्तीचा उपयोग संख्या दर्शवण्यासाठीही होतो.
प्रश्न 5. मराठीतून प्राकृतमध्ये भाषांतर करा—
श्रावक धर्माचे पालन करतो.
शिष्य पुस्तक वाचतो.
मुनी करतो.
एक शेर गहू.
तीन शिष्य.