1. कारक - नामाचा किंवा सर्वनामाचा क्रियापदाशी संबंध असतो, त्याला कारक म्हणतात. जसे— रामाने पुस्तक वाचले. येथे वाचण्याची क्रिया करणारा आहे, म्हणून कर्ता कारक आहे.
2. विभक्ती - नामाला किंवा सर्वनामाला लागणारे प्रत्यय किंवा रूप-चिन्हे, ज्यांच्यामुळे वाक्यातील त्याचा संबंध स्पष्ट होतो, त्यांना विभक्ती म्हणतात.
उदाहरण—
गच्छदि। — जातो.
किदं। — रामाकडून कार्य केले गेले.
अत्थि। — रामाचे पुस्तक आहे.
कारक आणि विभक्ती यांतील फरक:- कारक शब्दाची भूमिका सांगते, विभक्ती भूमिका व्यक्त करणारे रूप-चिन्ह आहे.
3. प्राकृतच्या आठ विभक्ती:- प्राकृत भाषेत सहा कारके आणि आठ विभक्ती मानल्या जातात. संबंध आणि संबोधन यांना स्वतंत्र कारक मानले जात नाही.
| विभक्ती | कारक/अर्थ | मराठी प्रत्यय |
|---|---|---|
| प्रथमा | कर्ता | प्रत्यय नाही |
| द्वितीया | कर्म | स, ला, |
| तृतीया | करण | ने, , शी |
| चतुर्थी | संप्रदान | स, ला, ना, |
| पंचमी | अपादान | ऊन, हून (वेगळे होण्याचा भाव) |
| षष्ठी | संबंध | चा, ची, चे |
| सप्तमी | अधिकरण | त, ई, |
| संबोधन | हाक मारणे | नो, हे, अरे, भो |
कारक आणि विभक्ती यांची उदाहरणे
प्रथमा—कर्ता :- समणो देसेदि। — श्रमण धर्माचा उपदेश देतात.
द्वितीया—कर्म :- सावओ अहिंसं पालइ। — श्रावक अहिंसेचे पालन करतो.
तृतीया—करण :- सम्मद्दंसणेण सम्मग्गं जाणइ। — सम्यग्दर्शनाने सम्यक् मार्ग जाणतो.
चतुर्थी—संप्रदान :- धम्मस्स देसणं कुणइ। — मुनिराज धर्मासाठी उपदेश करतात.
पंचमी—अपादान :- कम्मत्तो मुच्चइ। — कर्मांतून मुक्त होतो.
षष्ठी—संबंध :- अरिहंताणं केवलणाणं होइ। — अरिहंतांचे केवलज्ञान असते.
सप्तमी—अधिकरण :- सिद्धालये सिद्धा विरमंति। — सिद्धालयात सिद्ध भगवान विराजमान आहेत.
संबोधन :- हे सावया! अहिंसं पालेह। — हे श्रावकांनो! अहिंसेचे पालन करा.
5. तृतीया आणि पंचमी यांतील फरक :- दोन्ही विभक्तींमध्ये ‘ने’, ‘ऊन’ यांसारख्या प्रत्ययांचा प्रयोग होतो, परंतु अर्थ वेगळा असतो.
तृतीया (करण) :- साधन किंवा माध्यमाचा बोध. जसे— लेखणीएण लिखदि। (लेखणीने लिहितो.)
पंचमी (अपादान):- वेगळे होण्याचा किंवा पृथक् होण्याचा बोध. जसे— रुक्खत्तो पत्तं पडदि। (झाडावरून पान पडते.)
6. कारक ओळखण्याची सोपी सूत्रे
कर्ता — क्रिया करणारा.
कर्म — ज्याच्यावर क्रियेचा परिणाम होतो.
करण — क्रियेचे साधन.
संप्रदान — ज्याच्यासाठी कार्य केले जाते.
अपादान — ज्याच्यापासून वेगळे होण्याचा भाव असतो.
संबंध — चा, ची, चे यांचा भाव.
अधिकरण — जेथे क्रिया घडते.
संबोधन — एखाद्याला हाक मारणे.
7. विशेष नियम
(क) संबंध हे स्वतंत्र कारक नाही. षष्ठी विभक्तीवरून संबंधाचा बोध होतो. जसे— अत्थि। (रामाचे पुस्तक आहे.)
(ख) केवळ विभक्ती पाहून कर्ता-कर्माचा निर्णय करू नये. सामान्यतः कर्ता प्रथमेत असतो आणि कर्म द्वितीयेत असते, परंतु प्राकृतमध्ये विशेष प्रयोगही आढळतात.
उदाहरण— रावणो हदो। — रामाकडून रावण मारला गेला.
येथे कर्ता असूनही तृतीयेत आहे आणि रावण कर्म असूनही प्रथमेत आहे. म्हणून कारकाचा निर्णय अर्थ, क्रियापद आणि विभक्ती— तिन्हींकडे पाहून करावा.
स्वाध्याय : कारक आणि विभक्ती
प्रश्न 1. बहुपर्यायी प्रश्नांचे योग्य पर्याय निवडा.
‘ जाणइ।’ वाक्यात ‘’ हे कोणते कारक आहे?
कर्म (ख) कर्ता (ग) करण (घ) संप्रदान
‘सावओ देइ।’ वाक्यात ‘’ कोणत्या विभक्तीत आहे?
प्रथमा (ख) द्वितीया (ग) तृतीया (घ) पंचमी
‘मुणीएण तपो किदं।’ वाक्यात ‘मुणीएण’ हे कोणते कारक आहे?
करण (ख) अपादान (ग) अधिकरण (घ) संप्रदान
‘ संसाराओ मुच्चइ।’ वाक्यात ‘संसाराओ’ कोणती विभक्ती आहे?
पंचमी (ख) सप्तमी (ग) षष्ठी (घ) द्वितीया
‘सिद्धेहि णमो।’ वाक्यात ‘सिद्धेहि’ हे कोणत्या विभक्तीचे रूप आहे?
तृतीया (ख) चतुर्थी (ग) सप्तमी (घ) द्वितीया
प्रश्न 2. योग्य जोड्या जुळवा.
| विभक्ती | कारक / अर्थ | योग्य जोडी लिहा |
|---|---|---|
| 1. प्रथमा | (क) संबंध | |
| 2. द्वितीया | (ख) अधिकरण | |
| 3. तृतीया | (ग) कर्ता | |
| 4. षष्ठी | (घ) कर्म | |
| 5. सप्तमी | (ङ) करण |
प्रश्न 3. रिकाम्या जागा भरा.
जैन दर्शनात अहिंसा ______ महाव्रतांपैकी एक आहे.
‘णमो अरिहंताणं’ यामध्ये ‘अरिहंताणं’ हे ______ विभक्तीचे रूप आहे.
‘ बंधइ’ यामध्ये ‘’ हे ______ कारक आहे.
‘सिद्धालये सिद्धा’ यामध्ये ‘सिद्धालये’ हे ______ कारकाचा बोध करून देते.
‘हे मुणिवर!’ यामध्ये ______ याचा प्रयोग झाला आहे.
प्रश्न 4. चूक बरोबर लिहा.
द्वितीया विभक्ती कर्त्याचा बोध करून देते.
तृतीया विभक्ती करणाचा बोध करून देते.
षष्ठी विभक्ती संबंधाचा बोध करून देते.
संबोधन विभक्तीचा उपयोग एखाद्याला हाक मारण्यासाठी होतो.
प्रश्न 5. पुढील प्राकृत वाक्यांचे मराठीत भाषांतर करा.
अरिहंता देसेंति।
समणं वंदइ।
पुण्णं बंधइ।
मुणीएण लद्धं।
सिद्धा सिद्धालये वसंतति।
प्रश्न 6. पुढील मराठी वाक्यांचे प्राकृतमध्ये भाषांतर करा.
जीवामध्ये अनंत ज्ञानाची शक्ती आहे.
अहिंसा सर्व जीवांसाठी कल्याणकारी आहे.
सम्यग्ज्ञानाने तत्त्वांचा बोध होतो.
साधू राग-द्वेषाचा त्याग करतात.
ज्ञान प्राप्त करतो.