काळ - काळ म्हणजे—वेळ. क्रियापदाच्या ज्या रूपावरून एखादे कार्य घडण्याच्या वेळेचे ज्ञान होते, त्याला काळ म्हणतात. म्हणजेच कार्य (व्यापार) घडण्याची वेळ आणि त्याची पूर्ण किंवा अपूर्ण अवस्था यांचा बोध करून देणाऱ्या रूपाला काळ म्हटले जाते. प्राकृत भाषेत सामान्यतः चार प्रकारचे काळ मानले गेले आहेत—
1. वर्तमानकाळ- ज्या क्रियापदावरून वर्तमान वेळेत कार्य घडत असल्याचा बोध होतो. उदाहरण— मराठी - जातो. प्राकृत- गच्छइ।
वर्तमानकाळाचे प्रत्यय
| पुरुष | एकवचन | अनेकवचन |
|---|---|---|
| उत्तम पुरुष | , , , , | |
| मध्यम पुरुष | , | , , |
| अन्य पुरुष(तृतीय) | , , , | , , |
उदाहरण –
मी हसतो. हसामि।3
आम्ही हसतो. हसमो।4
तू हसतोस. हससि।5
तुम्ही सर्व हसता. हसह। 6
हसतो/ हसते. / हसदि।7
/त्या सर्व हसतात. /// हसंति।8
नियम 1 : आकारान्त आणि ओकारान्त धातू
आकारान्त (–) आणि ओकारान्त (–) धातूंना कोणतेही विकिरण (जसे – ) लावले जात नाही. यांचे रूप थेट धातूपासूनच बनते.
उदाहरण : (थांबणे)
थांबतो → ठाइ। 👉 येथे “” विकिरण लागणार नाही.
नियम 2 : “ज्ज / ज्जा” प्रत्ययाचा वापर
जेव्हा धातूला “ज्ज” किंवा “ज्जा” प्रत्यय लावला जातो, तेव्हा त्याच्यासोबत इतर कोणताही प्रत्यय लागत नाही. हे रूप तिन्ही पुरुषांमध्ये (उत्तम, मध्यम, अन्य) सारख्याच प्रकारे वापरले जाते. तसेच, रूपे “” विकिरण लावूनच बनवली जातात.
उदाहरण :
हसतो → हसेज्ज, हसेज्जा।
👉 रूपे सर्व पुरुषांमध्ये सारखीच राहतात (कोणताही बदल होत नाही).
2उत्तम पुरुष → बोलणारा (मी, आम्ही) , मध्यम पुरुष → ज्याच्याशी बोलले जात आहे (तू) , अन्य पुरुष → ज्याच्याविषयी सांगितले जात आहे (). अशा प्रकारे प्राकृतमध्ये सर्वनामांची रूपे लिंग, वचन आणि पुरुष यांनुसार बदलतात.
3// हसमि/हसामि/हसेमि।
4/ हसमो/हसामो/हसिमो/हसेमो/हसमु/हसामु/हसिमु/ हसेमु/हसेम/ हसाम/हसिम/हसेम
5// हससि/हसेसि/हससे।
6// हसह/हसेह/हसध/हसेध/हसइत्था/हसेत्था।
7/ हसदि/हसेदि/हसइ/हसेइ/हसए/हसदे।
8/// हसंति/हसेंति/हसंते/हसइरे।
थोडक्यात निष्कर्ष :
आकारान्त/ओकारान्त धातू → विकिरणाशिवाय
“ज्ज/ज्जा” प्रत्यय → फक्त “” विकिरण + इतर प्रत्यय नाही
“ज्ज/ज्जा” रूप → सर्व पुरुषांमध्ये समान
स्वाध्याय 1 : रिकाम्या जागा भरा
कंसात दिलेल्या धातूपासून योग्य रूप भरा—
________ ()
________ ()
________ (चल)
________ ()
________ (चिट्ठ)
________ (कीड)
स्वाध्याय 2 : बरोबर / चूक सांगा
लिहसि। ( )
पढामो। ( )
चलामि। ( )
खेलदि। ( )
चिट्ठन्ति। ( )
कीडह। ( )
स्वाध्याय 3 : जोड्या जुळवा
A (मराठी) B (प्राकृत)
मी वाचतो (a) चलह
तू चालतोस (b) पढामि
आम्ही लिहितो (c) लिहामो
तुम्ही सर्व चालता (d) चलसि
स्वाध्याय 4 : वाक्यरचना
दिलेल्या शब्दांपासून योग्य वाक्ये तयार करा—
( / पढामि)
( / खेलह)
( / लिहदि)
( / चलन्ति)
( / कीडामो)
स्वाध्याय 5 : मराठीतून प्राकृतमध्ये भाषांतर
मी खेळतो.
आम्ही चालतो.
तू वाचतोस.
लिहितो.
तुम्ही सर्व खेळता.
बसतात.
स्वाध्याय 6 : प्राकृतमधून मराठीत भाषांतर
चलामि।
कीडामो।
लिहसि।
पढदि।
चिट्ठह।
खेलन्ति।
2. भूतकाळ - ज्या क्रियापदावरून होऊन गेलेल्या काळात (अतीत) कार्य घडल्याचा बोध होतो. उदाहरण— मराठी - गेला. प्राकृत - गमीअ।
भूतकाळाचे प्रत्यय (अकारान्त)–
| पुरुष | एकवचन | अनेकवचन |
|---|---|---|
| उत्तम पुरुष | ||
| मध्यम पुरुष | ||
| अन्य पुरुष(तृतीय) |
उदाहरण –
/ / → हसीअ (मी हसतो / आम्ही हसतो)
/ → हसीअ (तुम्ही सर्व हसता)
/ / → हसीअ (तू हसतोस)
/ / → हसीअ (तुम्ही सर्व हसता)
/ → हसीअ ( हसतो/ हसते)
/ // → हसीअ ( हसतात/त्या हसतात)
भूतकाळाचे प्रत्यय (आकारान्त आणि ओकारान्त)
| पुरुष | एकवचन | अनेकवचन |
|---|---|---|
| उत्तम पुरुष | , , | , , |
| मध्यम पुरुष | , , | , , |
| अन्य पुरुष(तृतीय) | , , | , , |
उदाहरण –
/ / → ठासी / ठाही / ठाहीअ (मी थांबतो)
/ → ठासी / ठाही / ठाहीअ (आम्ही थांबतो)
/ / → ठासी / ठाही / ठाहीअ (तू थांबतोस)
/ / → ठासी / ठाही / ठाहीअ (तुम्ही सर्व थांबता)
/ → ठासी / ठाही / ठाहीअ ( थांबतो/ थांबते)
/ // → ठासी / ठाही / ठाहीअ ( थांबतात/त्या थांबतात)
स्वाध्याय करा -
प्रश्न 1 : रिकाम्या जागा भरा
(भूतकाळाचे योग्य रूप भरा)
________ (गम)
________ ()
________ (चिट्ठ)
________ ()
________ ()
________ ()
________ ()
________ (छिंद)
________ ()
________ ()
________ (पा)
प्रश्न 2 : योग्य पर्याय निवडा
“मी गेलो” याचे योग्य रूप—
गमीअ (b) गमामि (c) गमसि
“आम्ही आलो” याचे योग्य रूप—
आगमिम्हा (b) आगमामो (c) आगमीअ
“ नाचला” याचे योग्य रूप—
णच्चि (b) णच्चामि (c) णच्चीअ
“त्याने खाल्ले” याचे योग्य रूप—
खाईअ (b) खादि (c) खाही
प्रश्न 3 : जोड्या जुळवा
| A (मराठी) | B (प्राकृत) |
|---|---|
| 1. मी गेलो | (a) खाहीअ |
| 2. आम्ही बसलो | (b) चिट्ठीअ |
| 3. तू केलीस | (c) इच्छीअ |
| 4. त्याने खाल्ले | (d) गमीअ |
| 5. जगले | (e) जीवीअ |
प्रश्न 4 : खाली दिलेल्या धातूंपासून भूतकाळात वाक्ये तयार करा—
गुम
छिंद
पा
प्रश्न 5 : चूक दुरुस्त करा
गमामि → ________
इच्छामो → ________
खन्ति → ________
होदि → ________
जीवामि → ________
प्रश्न 6 : मराठीतून प्राकृतमध्ये भाषांतर
मी गेलो.
आम्ही आलो.
तू बसलास.
झोपला.
नाचले.
मी खाल्ले.
आम्ही प्यायलो.
त्याची होती.
प्रश्न 7 : प्राकृतमधून मराठीत भाषांतर
गमीअ।
आगमीअ।
चिट्ठीअ।
ण्हासी।
णच्चीअ।
खाहीअ।
पाही।
प्रश्न 8 : ओळखा (धातूचा प्रकार)
सांगा—अकारान्त / आकारान्त / ओकारान्त
→ __________
पा → __________
गम → __________
→ __________
→ __________
3. भविष्यकाळ- ज्या क्रियापदावरून येणाऱ्या काळात कार्य घडणार असल्याचा बोध होतो. उदाहरण— मराठी - जाईल. प्राकृत- गमिस्सइ।
| पुरुष | एकवचन | अनेकवचन |
|---|---|---|
| उत्तम पुरुष | , , , , | , , , , , |
| मध्यम पुरुष | , , | , , |
| अन्य पुरुष(तृतीय) | , , | , , |
उदाहरण - हसहिमि/हसस्सामि/हसहामि/हसस्सं/हसस्सिमि।
हसहिमो/हसहिमु/हसहिम/हसहिस्सा/हसइत्था
हसहिसि। हसहिह।
/ हसस्सदि। / हसस्सिंति।
मुख्य नियम -
उत्तम पुरुष एकवचनात (मी) क्रियापदाला 👉 , , , , प्रत्यय जोडले जातात. उत्तम पुरुष एकवचनाचा आणि अनेकवचनाचे व हे प्रत्यय स्वतंत्र प्रत्यय आहेत, त्यांच्यासोबत वर्तमानकाळाचा प्रत्यय जोडला जात नाही. जसे- + → करिहिमि/करिहामि/करिस्सिमि/करिस्सं (मी करीन)
, , , , प्रत्यय जोडल्यावर 👉 क्रियापदाच्या शेवटचा “अ” बदलून “ / ” होतो.
“” प्रत्ययामध्ये विशेषतः 👉 शेवटचा “अ” → “” होतो.
काही क्रियापदे (जसे – ऐकणे, जाणे, म्हणणे इत्यादी) 👉 यांमध्ये “” चा लोप होऊन फक्त वर्तमानकाळाचे प्रत्यय लागतात. उदाहरण- सोच्छ + → सोच्छिमि / सोच्छेमि (मी ऐकेन)
विशेष रूपे— 👉 काहं (मी करीन), दाहं (मी देईन) यांसारखी रूपेही आढळतात. आणि यांची काहिमि, दाहिमि इत्यादी रूपेही बनतात.
भविष्यकाळात तिन्ही पुरुष (उत्तम, मध्यम, अन्य) आणि दोन्ही वचने यांमध्ये “ज्ज” व “ज्ज” प्रत्यय देखील लावले जातात. हे प्रत्यय जोडल्यावर 👉 क्रियापदाच्या शेवटचा “अ” बदलून “” किंवा “” होतो. उदाहरण (हसणे) हसे ज्ज / हसे ज्जा → मी हसेन / आम्ही हसू. हसे ज्ज / हसे ज्जा → तू हसशील, हसेल, हसतील
आकारान्त/ओकारान्त क्रियापदांनाही हाच नियम लागू होतो. 👉 हे जोडल्यावर भविष्यकाळात अकारान्त क्रियापदांप्रमाणे अंत्य अ चा आणि होतो. जसे— + अ → ठाएज्ज / ठाएज्जा, + अ → होज्ज / होज्जा / होइज्ज / होइज्जा
निष्कर्ष - प्राकृतमध्ये भविष्यकाळ बनवण्यासाठी मुख्यतः , , , , प्रत्ययांचा उपयोग होतो, 👉 आणि क्रियापदाच्या शेवटी होणारे ध्वनिपरिवर्तन (अ → / ) महत्त्वाचे असते.
प्राकृतमध्ये भविष्यकाळ बनवण्याची एक विशेष पद्धत म्हणजे “ज्ज/ ज्जा” प्रत्यय होय, ज्यामध्ये क्रियापदाच्या शेवटी ध्वनिपरिवर्तन (अ → / ) अवश्य होते.
4. विध्यर्थ / आज्ञार्थ काळ- ज्या क्रियापदावरून आदेश, प्रार्थना किंवा यांचा बोध होतो. उदाहरण—
मराठी- तू .
प्राकृत- ।
शब्द - एक किंवा एकापेक्षा अधिक वर्णांनी बनलेल्या स्वतंत्र आणि सार्थक ध्वनीला शब्द म्हणतात. उदाहरण—
एका वर्णाने बनलेला शब्द – न
अनेक वर्णांनी बनलेले शब्द – कुत्रा, सिंह, कमळ, नयन, प्रसाद, सर्वव्यापी, परमात्मा इत्यादी.
भारतीय संस्कृतीत शब्दाला ब्रह्म म्हटले आहे, कारण शब्द हेच ज्ञान आणि अभिव्यक्तीचे प्रमुख माध्यम आहे. एकापेक्षा अधिक शब्द मिळून पूर्ण वाक्याची निर्मिती करतात.
स्वाध्याय :- 1. बहुपर्यायी प्रश्न, योग्य पर्याय निवडा—
भविष्यकाळावरून कोणत्या काळात कार्य होण्याचा बोध होतो?
गेलेल्या काळात (ख) वर्तमान काळात (ग) येणाऱ्या काळात (घ) यांपैकी कोणतेही नाही
‘ गमिस्सइ’ याचा मराठी अर्थ आहे—
गेला (ख) जातो (ग) जाईल (घ) जात आहे
‘ ’ हे कोणत्या काळाचे उदाहरण आहे?
वर्तमानकाळ (ख) भूतकाळ (ग) भविष्यकाळ (घ) विध्यर्थ काळ
भविष्यकाळात वापरला जाणारा प्रत्यय कोणता आहे?
(ख) ति (ग) (घ)
‘काहं’ याचा अर्थ आहे—
मी जाईन (ख) मी करीन (ग) मी देईन (घ) मी ऐकेन
2. रिकाम्या जागा भरा—
येणाऱ्या काळात कार्य होण्याचा बोध करून देणाऱ्या क्रियापदाला _________ म्हणतात.
भविष्यकाळात मुख्यतः , , , आणि ________ प्रत्ययांचा प्रयोग होतो.
‘ गमिस्सइ’ याचा अर्थ __________ आहे.
आदेश, प्रार्थना किंवा यांचा बोध करून देणाऱ्या क्रियापदाला __________ म्हणतात.
‘ ’ यामध्ये __________ याचा बोध होतो.
3. चूक बरोबर लिहा—
भविष्यकाळावरून येणाऱ्या काळात कार्य होण्याचा बोध होतो.
‘ ’ हे भविष्यकाळाचे उदाहरण आहे.
‘’ प्रत्ययात शेवटचा ‘अ’ बदलून ‘’ होतो.
‘काहं’ याचा अर्थ मी करीन असा होतो.
एक किंवा एकापेक्षा अधिक वर्णांनी बनलेल्या सार्थक ध्वनि-समूहाला शब्द म्हणतात.
4. योग्य जोड्या जुळवा—
| अ | ब | योग्य जोडी लिहा |
|---|---|---|
| 1. गमिस्सइ | (क) मी करीन | |
| 2. | (ख) जाईल | |
| 3. काहं | (ग) तू | |
| 4. दाहं | (घ) मी देईन | |
| 5. | (ङ) भविष्यकाळाचा प्रत्यय |
5. प्रत्यय ओळखा—
भविष्यकाळाचे पुढील प्रत्यय लिहा—
उत्तम पुरुष एकवचनात वापरला जाणारा कोणताही एक प्रत्यय.
उत्तम पुरुष एकवचनात वापरला जाणारा स्वतंत्र प्रत्यय.
उत्तम पुरुष अनेकवचनात वापरला जाणारा स्वतंत्र प्रत्यय.
मध्यम पुरुषात वापरला जाणारा कोणताही एक प्रत्यय.
भविष्यकाळात वापरल्या जाणाऱ्या विशेष प्रत्ययांची एक जोडी.
6. काळ ओळखा—
पुढील वाक्यांमध्ये वापरलेला काळ किंवा क्रियापदाचा प्रकार सांगा—
गमिस्सइ।
हस्सामि।
।
काहं।
हसहिह।
7. मराठीत भाषांतर करा—
गमिस्सइ।
हसहामि।
करिस्सं।
दाहं।
।
8. प्राकृतमध्ये भाषांतर करा—
जाईल.
मी हसेन.
मी करीन.
मी देईन.
तू .
9. थोडक्यात उत्तरे द्या—
भविष्यकाळ कशाला म्हणतात?
विध्यर्थ/आज्ञार्थ काळ कशाला म्हणतात?
भविष्यकाळाच्या कोणत्याही पाच प्रत्ययांची नावे लिहा.
‘ज्ज’ आणि ‘ज्जा’ प्रत्ययांचा प्रयोग कोणत्या काळात होतो?
शब्द कशाला म्हणतात?
10. उदाहरण देऊन स्पष्ट करा—
भविष्यकाळाचे एक प्राकृत उदाहरण लिहा.
आज्ञार्थी क्रियापदाचे एक प्राकृत उदाहरण लिहा.
‘’ धातूपासून भविष्यकाळाचे एक रूप लिहा.
एका वर्णाने बनलेल्या शब्दाचे उदाहरण द्या.
अनेक वर्णांनी बनलेले दोन शब्द लिहा.