सर्वनाम2 - “ शब्द नामाच्या जागी येतो, त्याला सर्वनाम म्हणतात.” जसे – , , तू, आम्ही, कोणी, काही इत्यादी.
✦ पुरुषानुसार सर्वनामे
| पुरुष | एकवचन | अनेकवचन |
|---|---|---|
| उत्तम पुरुष | // | / |
| मध्यम पुरुष | // | // |
| अन्य पुरुष(तृतीय) | (पुं.) (स्त्री.) | (पुं.) // (स्त्री.) |
उदाहरण—
मराठी - विद्यालयात जातो. शिकतो.
प्राकृत - विज्जालयं गच्छदि। पढदि।
टीप - येथे ‘’ शब्द ‘’ याच्या जागी वापरला आहे, म्हणून ‘’ हे सर्वनाम आहे.
प्राकृतमधील प्रमुख सर्वनामे
सर्वनाम मराठी अर्थ
// मी
/ आम्ही दोघे/आम्ही सर्व
// तू
// तुम्ही दोघे/तुम्ही सर्व
(पु.)
(स्त्री.)
दोघे/ सर्व(पुं.)
// त्या दोघी/ त्या सर्व (स्त्री.)
(नपुं.)
(पु.)
(स्त्री.)
हे (नपुं.)
कोण (पु.)
कोण (स्त्री.)
काय
(पु.)
(स्त्री.)
(नपुं.)
कोवि कोणी
काही
सर्व/सगळे
सयं स्वतः
विशेष बाब :- प्राकृतमध्ये सर्वनामांची रूपे लिंग, वचन आणि विभक्ती यांनुसार बदलतात. उदाहरणार्थ— , , , , तत्तो, , इत्यादी.
पुरुषवाचक सर्वनाम :- पुरुषाच्या आधारे प्राकृतमध्ये तीन प्रकारचे पुरुष मानले जातात—
(क) उत्तम पुरुष
बोलणाऱ्या व्यक्तीला उत्तम पुरुष म्हणतात.
// मी
/ आम्ही दोघे/आम्ही सर्व
उदाहरण—
पढामि। — मी वाचतो.
गच्छामो। — आम्ही दोघे जातो.
वयम् कीडामो। — आम्ही खेळतो.
(ख) मध्यम पुरुष
ज्याच्याशी बोलले जाते, त्याला मध्यम पुरुष म्हणतात.
// तू
// तुम्ही दोघे/तुम्ही सर्व
उदाहरण—
पढसि। — तू वाचतोस.
गच्छहि। — तुम्ही दोघे जाता.
गच्छहि। — तुम्ही सर्व लिहिता.
(ग) अन्य पुरुष
ज्याच्याविषयी बोलले जाते, त्याला अन्य पुरुष म्हणतात.
(पु.)
(स्त्री.)
दोघे/ सर्व(पुं.)
// त्या दोघी/ त्या सर्व (स्त्री.)
वस्तू(नपुंसकलिंग)
उदाहरण—
विज्जालयं गच्छदि। — विद्यालयात जातो.
पढदि। — पुस्तक वाचते.
अत्थि। — फळ आहे.
नक्कीच. स्वाध्यायात एकाच तथ्याची/उत्तराची वेगवेगळ्या प्रश्नांमध्ये पुनरावृत्ती करण्याऐवजी, प्रत्येक प्रश्नाद्वारे पाठातील एखाद्या नव्या मुद्द्याचा सराव करून घ्यायला हवा. खाली सुधारित स्वाध्याय दिला जात आहे.
स्वाध्याय :- 1. बहुपर्यायी प्रश्न:-
1. ‘सर्वनाम’ शब्दाचा वापर कशाच्या जागी केला जातो?
क्रियापद (ख) नाम (ग) विशेषण (घ) अव्यय
2. ‘’ कोणत्या पुरुषाशी संबंधित आहे?
उत्तम (ख) मध्यम (ग) अन्य (घ) प्रश्नवाचक
4. ‘’ हे कोणत्या लिंगाचे सर्वनाम आहे?
पुल्लिंग (ख) स्त्रीलिंग (ग) नपुंसकलिंग (घ) तिन्ही
5. ‘’ याचा अर्थ आहे—
स्त्री (ख) स्त्री (ग) स्त्री (घ) कोणती स्त्री
6. ‘’ याचा अर्थ आहे—
कोणी (ख) काही (ग) कोण (घ) स्वतः
2. रिकाम्या जागा भरा
बोलणाऱ्या व्यक्तीला __________ पुरुष म्हणतात.
‘’ याचा मराठी अर्थ __________ आहे.
‘’ याचा मराठी अर्थ __________ आहे.
‘’ याचा वापर __________ साठी होतो.
‘//’ यांचा वापर __________ साठी होतो.
3. चूक बरोबर लिहा
सर्वनामे नामाची पुनरावृत्ती कमी करण्यास मदत करतात.
‘’ आणि ‘’ यांच्या अर्थात मूलतः कोणताही फरक नाही.
‘’ हे मध्यम पुरुषाचे सर्वनाम आहे.
‘’ हे पुल्लिंगाचे सर्वनाम आहे.
‘’ हे नपुंसकलिंगात वापरले जाते.
4. योग्य जोड्या जुळवा
अ ब
(क) कोण
(ख) मी
(ग) तुम्ही सर्व
(घ) हे (नपुंसक)
(ङ) त्या (स्त्री.)
5. ओळखा
पुढील शब्दांमधून प्रश्नवाचक सर्वनामे निवडून लिहा—
, , , , सयं, , कोवि,
6. पुरुष सांगा
पुढील सर्वनामांसमोर त्यांचा पुरुष लिहा—
— __________
— __________
— __________
— __________
— __________
7. लिंग सांगा
— __________
— __________
— __________
— __________
— __________
8. वाक्यातील सर्वनाम ओळखा
विज्जालयं गच्छदि। पढदि।
वरील वाक्यात वापरलेले सर्वनाम लिहा आणि सांगा कोणत्या नामाच्या जागी आले आहे?
9. सर्वनाम वापरून वाक्ये पूर्ण करा
(, , , )
वीरो आपणं गच्छदि। ______ फलाणि कीणदि।
रमा पढदि। ______ लिखदि।
______ विज्जालयं गच्छामि।
______ गच्छसि?
10. शुद्ध-अशुद्ध
पुढीलपैकी अशुद्ध वाक्य ओळखून शुद्ध रूप लिहा—
पढसि।
पढसि।
गच्छदि।
पढदि।
गच्छामो।
11. भाषांतर करा
प्राकृतमधून मराठीत—
पढामि।
खेत्तं गच्छदि।
गीदं गायदि।
कोवि अत्थि।
सयं करोदि।
12. मराठीतून प्राकृतमध्ये भाषांतर करा
मी विद्यालयात जातो.
तू पुस्तक वाचतोस.
मुलगी खेळते.
कोणीतरी तिथे आहे.
स्वतः काम करतो.
13. सर्वनामांचा वापर करा -पुढील वाक्यांमध्ये वारंवार आलेले नाम सर्वनामाने बदलून वाक्ये पुन्हा लिहा—
सीमा विज्जालयं गच्छदि।
सीमा पठदि।
सीमा लिखदि।