1. नाम शब्दाचा परिचय - एखादी व्यक्ती, वस्तू, स्थान, प्राणी, पदार्थ किंवा भाव यांच्या नावाला नाम म्हणतात. प्राकृत भाषेतही नाम शब्दांचा उपयोग एखाद्याचे नाव, ओळख किंवा भाव व्यक्त करण्यासाठी केला जातो.
उदाहरण—
| प्राकृत शब्द | मराठी अर्थ |
|---|---|
| साधू | |
| देव | |
| कमळ | |
| जिनालय | |
| धर्म | |
| मुनी | |
| शिष्य | |
| दान |
2. नाम शब्दाची लिंगे :- प्राकृत भाषेत नाम शब्द तीन लिंगांमध्ये आढळतात—
पुल्लिंग — ज्या शब्दांवरून पुरुष जातीचा किंवा पुल्लिंगाचा बोध होतो. जसे— (देव), (साधू), (मुनी).
स्त्रीलिंग — ज्या शब्दांवरून स्त्री जातीचा किंवा स्त्रीलिंगाचा बोध होतो. जसे— (माता), (लक्ष्मी), (गाय).
नपुंसकलिंग — ज्या शब्दांवरून ना पुरुष जातीचा ना स्त्री जातीचा बोध होतो. जसे— (कमळ), (पाणी), (मध).
3. नाम शब्दाची वचने :- प्राकृत भाषेत नाम शब्दांची दोन वचने असतात—
एकवचन — ज्यावरून एका व्यक्तीचा, वस्तूचा किंवा पदार्थाचा बोध होतो. जसे— (एक साधू), (एक कमळ).
अनेकवचन — ज्यावरून एकापेक्षा अधिक व्यक्तींचा, वस्तूंचा किंवा पदार्थांचा बोध होतो. जसे— (अनेक साधू), (अनेक कमळे).
4. विभक्तीचा परिचय :- वाक्यात नाम शब्दाचा इतर शब्दांशी संबंध असतो, स्पष्ट करण्यासाठी विभक्तींचा उपयोग केला जातो. प्राकृत भाषेत आठ विभक्ती मानल्या जातात—
| क्रमांक | विभक्ती | सामान्य उपयोग |
|---|---|---|
| 1. | प्रथमा | कर्त्याचा बोध |
| 2. | द्वितीया | कर्माचा बोध |
| 3. | तृतीया | करणाचा किंवा साधनाचा बोध |
| 4. | चतुर्थी | संप्रदानाचा बोध |
| 5. | पंचमी | अपादानाचा किंवा वेगळे होण्याचा बोध |
| 6. | षष्ठी | संबंधाचा बोध |
| 7. | सप्तमी | अधिकरणाचा किंवा स्थानाचा बोध |
| 8. | संबोधन | हाक मारण्याचा किंवा संबोधित करण्याचा बोध |
उदाहरण—
सुणइ। — साधू धर्म ऐकतो.
जिणं वंदइ। — साधू जिनेंद्राला वंदन करतो.
जिणालये वसइ। — साधू जिनालयात राहतो.
5. नाम शब्दांची रूपे :- नाम शब्दांची रूपे तयार करताना त्यांचे लिंग, शब्दाचा अंतिम वर्ण, वचन आणि विभक्ती यांचा विचार केला जातो. एकाच शब्दाची वेगवेगळ्या विभक्तींमध्ये वेगवेगळी रूपे असतात. याच रूपांना शब्दरूपे म्हणतात.
उदाहरणार्थ—
| शब्द | प्रथमा एकवचन | द्वितीया एकवचन |
|---|---|---|
| देव | देवं | |
6. अंतिम वर्णाच्या आधारे नाम शब्दांचे प्रकार :- शब्दाच्या अंतिम स्वराच्या आधारे प्राकृत नाम शब्दांचे प्रमुख प्रकार पुढीलप्रमाणे आहेत—
अकारान्त शब्द — ज्यांच्या शेवटी अकार असतो. जसे—देव, .
इकारान्त शब्द — ज्यांच्या शेवटी इकार असतो. जसे—, .
ईकारान्त शब्द — ज्यांच्या शेवटी ईकार असतो. जसे—, .
उकारान्त शब्द — ज्यांच्या शेवटी उकार असतो. जसे—, , .
आकारान्त शब्द — ज्यांच्या शेवटी आकार असतो. जसे—.
7. शब्दरूपे तयार करण्याचे प्रमुख नियम
शब्दरूपे तयार करताना सर्वप्रथम शब्दाचे लिंग आणि अंतिम स्वर ओळखणे आवश्यक आहे.
प्रत्येक शब्दाची रूपे त्याच्या विभक्तीनुसार आणि वचनानुसार तयार होतात.
एकाच विभक्तीत एकवचनाची आणि अनेकवचनाची रूपे वेगवेगळी असू शकतात.
प्राकृतमध्ये एकाच शब्दाची एका विभक्तीत एकापेक्षा अधिक रूपेही आढळतात.
शब्दांची रूपे तयार करताना संबंधित शब्दाच्या रूप-सिद्धीच्या नियमांचे पालन केले पाहिजे.
लक्षात ठेवा
नामाची तीन लिंगे असतात—पुल्लिंग, स्त्रीलिंग आणि नपुंसकलिंग.
प्राकृतमध्ये दोन वचने असतात—एकवचन आणि अनेकवचन.
प्राकृतमध्ये आठ विभक्ती मानल्या जातात.
शब्दाच्या अंतिम स्वराच्या आधारे त्याच्या शब्दरूपांमध्ये बदल होतो.
शब्दाच्या विभक्तीनुसार आणि वचनानुसार तयार झालेल्या रूपांना शब्दरूपे म्हणतात.
आता स्वाध्यायातील प्रत्येक प्रश्न वेगवेगळ्या ज्ञान-कौशल्यांची तपासणी करेल. अनावश्यक पुनरावृत्ती काढून टाकून केवळ 6 प्रश्न ठेवले आहेत.
स्वाध्याय : पाठ–14 — नाम शब्द
प्रश्न 1. योग्य पर्याय निवडा—
एखाद्या व्यक्तीच्या, वस्तूच्या किंवा स्थानाच्या नावाला म्हणतात—
सर्वनाम (ख) नाम (ग) विशेषण (घ) क्रियापद
प्राकृत भाषेत नामाची किती लिंगे असतात?
दोन (ख) तीन (ग) चार (घ) पाच
प्राकृत भाषेत किती विभक्ती असतात?
पाच (ख) सहा (ग) सात (घ) आठ
प्रश्न 2. योग्य जोड्या जुळवा—
| स्तंभ ‘अ’ | स्तंभ ‘ब’ | योग्य जोडी लिहा |
|---|---|---|
| 1. तृतीया | (क) संबंध | |
| 2. चतुर्थी | (ख) स्थान | |
| 3. पंचमी | (ग) करण | |
| 4. षष्ठी | (घ) संप्रदान | |
| 5. सप्तमी | (ङ) वेगळे होण्याचा भाव |
प्रश्न 3. रिकाम्या जागा भरा—
शब्द ______ लिंगाचे उदाहरण आहे.
शब्द ______ अन्त शब्द आहे.
प्रथमा विभक्तीवरून ______ चा बोध होतो.
शब्दाच्या विभक्तीनुसार आणि वचनानुसार तयार झालेल्या रूपांना ______ म्हणतात.
प्रश्न 4. पुढील शब्दांचे त्यांच्या अंतिम स्वराच्या आधारे वर्गीकरण करा—
देव, , , , ।
प्रश्न 5. पुढील प्राकृत शब्दांचे मराठी अर्थ लिहा—
प्रश्न 6. पुढील वाक्यांचे मराठीत भाषांतर करा—
सुणइ।
जिणं वंदइ।
जिणालये वसइ।