गाथा
सरिच्छं लिंगेसु, विभत्तीसु।
वयणेसु , वेइ अव्वयं॥
अव्ययाची व्याख्या
शब्द अपरिवर्तित असतात, म्हणजेच ज्या शब्दांमध्ये लिंगभेद, विभक्तीभेद, वचनभेद आणि काळभेद इत्यादी होत नाहीत, त्यांना अव्यय म्हणतात. अव्ययांना क्रियाविशेषण असेही म्हणतात.
प्राकृत अव्यये, अर्थ आणि वाक्यातील उपयोग
| क्र. | अव्यय | अर्थ | वाक्यातील उपयोग आणि मराठी अर्थ |
|---|---|---|---|
| 1. | (अयि), हे | अयि (संबोधन) | ! -हे मित्रा |
| 2. | , , | पादपूरक | कोवि-जसा कोणी |
| 3. | अंतो-अंतो | आतल्या आत | अंतो-अंतो डज्जामि-मी आतल्या आत जळतो |
| 4. | , | पुढे | गच्छदि- पुढे जातात |
| 5. | , | लवकर | पढेदि- लवकर वाचतो |
| 6. | , | म्हणून | गच्छेज्ज-म्हणून |
| 7. | , | खूप, अधिक | तिव्वो-अतिशय तीव्र |
| 8. | , | नंतर | गदो-नंतर गेला |
| 9. | इथे | वसदि- इथे राहतो | |
| 10. | आज | सयामि-मी आज झोपतो | |
| 11. | , | पुरेसे | वित्थरेण-आता विस्तार करू नकोस |
| 12. | , | सुद्धा | अज्जावि-आजसुद्धा |
| 13. | आता | करोसि-आता काय करतोस | |
| 14. | , | विना | मुक्खो-ज्ञानाविना मूर्ख |
| 15. | मध्ये | पडदि- मध्येच पडतो | |
| 16. | आणखीही | चिंतेदि- आणखीही विचार करतात | |
| 17. | इतरत्र | गच्छदि-इतरत्र जातो | |
| 18. | चारही बाजूंनी | साहार -सभेच्या चारही बाजूंनी | |
| 19. | , | अशा प्रकारे | भणेदि-असे म्हणतो |
| 20. | , | अशा प्रकारे | विचिंतदि-असा विचार करतो |
| 21. | , | काही, किंचित | जाणेदि-किंचित जाणतो |
| 22. | वेळी | गच्छेज्ज- वेळी | |
| 23. | , , , | परंतु | -परंतु नंतर |
| 24. | , | उंच | सुणेदि-कमी ऐकू येते |
| 25. | दोन्ही बाजूंना | नगरं नदी-नगराच्या दोन्ही बाजूंना नदी | |
| 26. | एका ठिकाणी | तिट्ठेज्ज-एका ठिकाणी बस | |
| 27. | , | एकटा | -मी एकटा आहे |
| 28. | , | एकदा | भुंजदि-एकदा खातो |
| 29. | , | इथे | भणेज्ज-इथे बोल |
| 30. | , , , | (निश्चयवाचक) अज्जहि-आजच | |
| 31. | , | काही | अत्थि-काही आहे |
| 32. | , | काय | पढदि- वाचतो |
| 33. | , | कसे | चरे-कसे चालावे |
| 34. | / | कुठून | गदो- कुठून गेला |
| 35. | / | केव्हा | गच्छसि-तू केव्हा जातोस |
| 36. | कधीतरी | चिंतामि-मी कधीतरी विचार करतो | |
| 37. | , | केवळ | झामि-मी केवळ ध्यान करतो |
| 38. | , , | निश्चितच | ईसरं अत्थि-ईश्वर निश्चितच आहे |
| 39. | , | जर | गच्छेज्ज-जर गेला |
| 40. | , | जसे | अंतो तहा बहि-जसे आत, तसे बाहेर |
| 41. | , | लवकर | भुंजदि- पटकन खातो |
| 42. | , , | तेव्हा | धावदि-तेव्हा/त्यानंतर धावतो |
| 43. | तिथे | गमिहिमि-तिथे जाईन | |
| 44. | तह-तहेव | तसेच, त्याचप्रमाणे | तहेव जाणेज्ज-त्याच प्रकारे |
| 45. | , , | नाही | चिट्ठेज्ज-बसू नकोस |
| 46. | अपुरे | भोयणं-जेवण अपुरे आहे | |
| 47. | , | पुरेसे | -बस, पुरेसे आहे |
| 48. | , | कारण, ज्याअर्थी | विसेसं-कारण हे विशेष आहे |
| 49. | कृपया | ! सुणेज्ज-कृपया ऐका | |
| 50. | नाव, नावाचा | महावीरो -महावीर नावाचा | |
| 51. | जवळ | णदिं -नदीजवळ | |
| 52. | नंतर | -त्यानंतर | |
| 53. | , | पुन्हा, परत | लिहेज्ज-पुन्हा लिही |
| 54. | प्राचीन | संपदा-प्राचीन संपत्ती | |
| 55. | , | वेगळे | वसदि-वेगळा राहतो |
| 56. | दररोज | भणेज्जा-दररोज वाच | |
| 57. | उलट | भासेदि-उलट बोलतो | |
| 58. | आधी | भणेज्ज-आधी बोल | |
| 59. | सकाळी | उठेज्ज-सकाळी ऊठ | |
| 60. | बहुधा | सिज्झदि-बहुधा सिद्ध होते | |
| 61. | , | वारंवार | भज-वारंवार भज |
| 62. | खोटे | वददि-खोटे बोलतो | |
| 63. | , | , नेहमी | चिंतेदि- चिंतेत असतो |
| 64. | सणियं-सणियं | हळूहळू | सणियं सणियं बुच्चदि-हळूहळू बोलतो |
| 65. | सर्वदा, नेहमी | मा -नेहमी खाऊ नकोस | |
| 66. | , | सोबत | चिट्ठ-सोबत बस |
| 67. | चांगल्या प्रकारे | णमामि-मी चांगल्या प्रकारे नमन करतो | |
| 68. | सगळीकडे | णत्थि-सगळीकडे सुख नाही | |
| 69. | , | स्वतः | सिज्झदि-स्वतः सिद्ध होते |
| 70. | , | आश्चर्य | ! संसारस्स-संसाराचे आश्चर्य |
| 71. | , | होकार | ! झामि-, मी ध्यान करतो |
| 72. | , | केवळ | विसेसं-एवढा फरक आहे |
| 73. | , , | अवधारण | -तोच |
| 74. | , | ज्या वेळी | सयेज्ज-ज्या वेळी झोपतोस |
| 75. | , | त्या वेळी | सयेज्ज-त्या वेळी झोप |
| 76. | , | प्रत्येक | जणा-प्रत्येक माणूस |
| 77. | हुंकार | ! -! ऐक | |
| 78. | धिक् | ! -तुझा असो | |
| 79. | , | विषाद, खेद | ! सयीअ-खेद वाटतो झोपला |
| 80. | त्यानंतर | पंतरं गदो-त्यानंतर गेला |
स्वाध्याय
प्रश्न 1. अव्ययाची व्याख्या गाथेसह लिहा.
प्रश्न 2. कोणतीही दहा अव्यये अर्थासह लिहा.
प्रश्न 3. पुढील अव्ययांचा वाक्यांत उपयोग करा—
, , , , , , , , , , पंतरं, ।
प्रश्न 4. पुढे, पुरेसे, मध्ये, एकदा शब्दांसाठी प्राकृत अव्यये लिहा.
प्रश्न 5. आश्चर्य, हर्ष आणि विषाद हे भाव प्रकट करण्यासाठी कोणती अव्यये वापरली जातात?
संपादकीय टीप: काही अव्ययांचे लेखन आणि काही उदाहरणांतील अक्षरे मूळ पृष्ठांवर अस्पष्ट किंवा मुद्रणदोषयुक्त दिसतात. म्हणून स्रोतानुसार ठेवली आहेत; विशेषतः क्रमांक 13, 16, 46, 49, 56, 63 आणि 72 मधील रूपे अंतिम प्रकाशनापूर्वी पुस्तकाच्या मूळ मुद्रित आवृत्तीशी ताडून पाहणे योग्य ठरेल.