ज्या नामांवरून स्त्रीजातीचा किंवा स्त्रीलिंगाचा बोध होतो, त्यांना स्त्रीलिंगी नामे म्हणतात. उदाहरण— (आई), (लक्ष्मी), (गाय), (कथा).
स्त्रीलिंगी शब्दांची ओळख :- प्राकृत भाषेत स्त्रीलिंगी नामांची विविध रूपे आढळतात. त्यांच्या अंतिम स्वराच्या आधारे प्रमुख प्रकार पुढीलप्रमाणे आहेत—
आकारान्त स्त्रीलिंग – (कथा)
इकारान्त स्त्रीलिंग –
ईकारान्त स्त्रीलिंग – (लक्ष्मी)
उकारान्त स्त्रीलिंग – (गाय)
लक्षात घ्या— केवळ शब्दाचा अंतिम वर्ण पाहून त्याच्या लिंगाचा निर्णय करू नये. शब्दाचे लिंग त्याच्या अर्थावरून आणि व्याकरणिक प्रयोगावरून समजून घ्यावे.
स्त्रीलिंगी शब्दांची शब्दरूपे :- प्राकृत भाषेत नामांची रूपे आठ विभक्तींनुसार आणि दोन वचनांनुसार तयार होतात. स्त्रीलिंगी शब्दांची काही प्रमुख रूपे पुढीलप्रमाणे आहेत—
अकारान्त स्त्रीलिंग :
| विभक्ती | एकवचन | अनेकवचन |
|---|---|---|
| प्रथमा | , , | |
| द्वितीया | , , | |
| तृतीया | , , | , , |
| चतुर्थी | , , | , |
| पंचमी | , , , , , , | , , , , |
| षष्ठी | , , | , |
| सप्तमी | , , | , |
| संबोधन | हे ! हे ! | हे ! हे ! हे ! |
इकारान्त स्त्रीलिंग : (मती)
| विभक्ती | एकवचन | अनेकवचन |
|---|---|---|
| प्रथमा | , , | |
| द्वितीया | , , | |
| तृतीया | , , , | , , |
| चतुर्थी | , , , | , |
| पंचमी | , , , , , , , | , , , , |
| षष्ठी | , , , | , |
| सप्तमी | , , , | , |
| संबोधन | हे ! हे ! | हे ! हे ! हे ! |
इकारान्त स्त्रीलिंग :
| विभक्ती | एकवचन | अनेकवचन |
|---|---|---|
| प्रथमा | , | , , , |
| द्वितीया | , , , | |
| तृतीया | , , , | , , |
| चतुर्थी | , , , | , |
| पंचमी | , , , , , , , | , , , , |
| षष्ठी | , , , | , |
| सप्तमी | , , , | , |
| संबोधन | हे ! | हे ! हे ! हे ! हे ! |
उकारान्त स्त्रीलिंग :
| विभक्ती | एकवचन | अनेकवचन |
|---|---|---|
| प्रथमा | , , | |
| द्वितीया | , , | |
| तृतीया | , , , | , , |
| चतुर्थी | , , , | , |
| पंचमी | , , , , , , , | , , , , |
| षष्ठी | , , , | , |
| सप्तमी | , , , | , |
| संबोधन | हे ! हे ! | हे ! हे ! हे ! |
उकारान्त स्त्रीलिंग :
| विभक्ती | एकवचन | अनेकवचन |
|---|---|---|
| प्रथमा | , , | |
| द्वितीया | , , | |
| तृतीया | , , , | , , |
| चतुर्थी | , , , | , |
| पंचमी | , , , , , , , | , , , , |
| षष्ठी | , , , | , |
| सप्तमी | , , , | , |
| संबोधन | हे ! | हे ! हे ! हे ! |
स्वाध्याय – प्रश्न 1. योग्य पर्याय निवडा—
‘’ शब्दाचा मराठी अर्थ आहे—
(क) आई (ख) लक्ष्मी (ग) गाय (घ) कथा
‘’ कोणत्या प्रकारचा स्त्रीलिंगी शब्द आहे?
(क) इकारान्त (ख) ईकारान्त (ग) आकारान्त (घ) उकारान्त
‘’ शब्दाचे द्वितीया एकवचन रूप आहे—
(क) (ख) (ग) (घ)
‘’ शब्दाचे द्वितीया एकवचन रूप आहे—
(क) (ख) (ग) (घ)
‘’ शब्दाचे प्रथमा एकवचन रूप आहे—
(क) (ख) (ग) (घ)
प्रश्न 2. रिकाम्या जागा भरा—
ज्या नामांवरून स्त्रीजातीचा किंवा स्त्रीलिंगाचा बोध होतो, त्यांना ______ म्हणतात.
‘’ शब्द ______ अन्त स्त्रीलिंगी आहे.
‘’चा मराठी अर्थ ______ आहे.
‘’ शब्दाचा अर्थ ______ आहे.
‘’ शब्दाचे प्रथमा एकवचन रूप ______ आहे.
प्रश्न 3. योग्य जोड्या जुळवा—
| स्तंभ ‘अ’ | स्तंभ ‘ब’ | योग्य जोडी लिहा |
|---|---|---|
| 1. | (क) गाय | |
| 2. | (ख) लक्ष्मी | |
| 3. | (ग) कथा | |
| 4. | (घ) मती | |
| 5. | (ङ) वधू |
प्रश्न 4. पुढील शब्दांचे मराठी अर्थ लिहा—
प्रश्न 5. पुढील शब्दांचे अंतिम स्वराच्या आधारे वर्गीकरण करा—
, , , , ।
प्रश्न 6. पुढील रूपांची विभक्ती आणि वचन ओळखा—
प्रश्न 7. पुढील शब्दांची अपेक्षित रूपे लिहा—
– प्रथमा एकवचन आणि द्वितीया एकवचन.
– प्रथमा एकवचन आणि द्वितीया एकवचन.
– प्रथमा एकवचन आणि द्वितीया एकवचन.
प्रश्न 8. पुढील रूपे पूर्ण करा—
शब्दाचे तृतीया एकवचन – ______
शब्दाचे तृतीया एकवचन – ______
प्रश्न 9. पुढील शब्दांची सप्तमी अनेकवचनाची रूपे लिहा—
प्रश्न 10. चूक बरोबर लिहा—
‘’ आकारान्त स्त्रीलिंगी शब्द आहे.
‘’ शब्दाचा अर्थ गाय आहे.
‘’ इकारान्त स्त्रीलिंगी शब्द आहे.
‘’ शब्दाचा अर्थ गाय आहे.
‘’ उकारान्त स्त्रीलिंगी शब्द आहे.
प्राकृत भाषेत आठ विभक्ती असतात.