स्वर - स्वर म्हणजे असे ध्वनी, स्वतःच स्वतंत्र असतात आणि ज्यांच्या उच्चारणासाठी इतर कोणत्याही ध्वनीच्या साहाय्याची आवश्यकता नसते. भाषेची मूळ आणि प्रमुख ध्वनितत्त्वे आहेत.
प्राकृत भाषेत पुढील स्वर आहेत —
ऱ्हस्व (लघु) स्वर – अ, , , ,
दीर्घ () स्वर – , ई, ऊ, ,
येथे लक्षात घेण्याजोगी बाब अशी , आणि हे स्वर प्राकृतमध्ये दोन्ही प्रकारांनी (ऱ्हस्व आणि दीर्घ) वापरले जाऊ शकतात.
व्यंजन - व्यंजने म्हणजे असे ध्वनी, ज्यांच्या उच्चारणात स्वरध्वनींचा आधार घ्यावा लागतो. म्हणजेच व्यंजने स्वतःमध्ये पूर्ण नसतात, स्वरासोबत मिळूनच स्पष्टपणे उच्चारली जातात. प्राकृत भाषेत सामान्यतः 30 व्यंजने मानली गेली आहेत—
कवर्ग क, ख, ग, घ ङ
चवर्ग , छ, ज, झ ञ
टवर्ग ट, ठ, ड, ढ,
तवर्ग त, थ, द, , न
पवर्ग प, फ, ब, भ,
अन्तस्थ य, र, ल, व
उष्म स,
अनुस्वार (ं)
अनुस्वार (ं) हादेखील व्यंजन मानला गेला आहे, कारण अनुस्वार म् किंवा न् यांचे रूपांतर आहे. प्राकृतमध्ये विसर्गाला स्थान नाही. विसर्गाचे नेहमी किंवा स्वरात परिवर्तन होते. असंयुक्त अवस्थेत ङ् आणि ञ् यांचा वापरदेखील आढळत नाही. म्हणून व्यंजने 30 आहेत.
तसेच अनुस्वार (ं) आणि अनुनासिक (ँ) यांचाही प्रयोग होतो.1 प्राकृत भाषेचा एक महत्त्वाचा नियम असा आहे , शब्दाच्या शेवटी स्वररहित व्यंजने नसतात. म्हणून—
रामम् (संस्कृत रूप) → प्राकृतमध्ये
अशा प्रकारे व्यंजने स्वराच्या सहयोगानेच भाषेत अर्थपूर्ण अभिव्यक्ती प्रदान करतात.
वचन - वचन याचा शाब्दिक अर्थ संख्या असा आहे. नामाच्या ज्या रूपावरून एखादी व्यक्ती किंवा वस्तू एक किंवा एकापेक्षा अधिक असल्याचा बोध होतो, त्याला वचन म्हणतात. प्राकृत भाषेत दोन वचने असतात—
एकवचन – एका व्यक्तीचा किंवा वस्तूचा बोध
(जसे – = एक )
अनेकवचन – एकापेक्षा अधिकांचा बोध
(जसे – = अनेक )
लिंग- नामाच्या ज्या रूपावरून एखाद्या व्यक्तीमध्ये किंवा वस्तूमध्ये पुरुष, स्त्री किंवा अन्य (नपुंसक) जातीचा बोध होतो, त्याला लिंग म्हणतात. प्राकृत भाषेत तीन लिंगे असतात—
पुल्लिंग – पुरुष जातीचा बोध (जसे – )
स्त्रीलिंग – स्त्री जातीचा बोध (जसे – )
नपुंसकलिंग – ना पुरुष ना स्त्री (जसे – )
पुरुष - संवादाच्या वेळी ज्या व्यक्ती बोलत असतात, ऐकत असतात किंवा ज्यांच्याविषयी बोलणे चालू असते, त्यांना पुरुष म्हटले जाते.
उदाहरण— माझे नाव आशीष आहे. → आसीसो अत्थि।
प्राकृत भाषेत तीन पुरुष असतात—
1. उत्तम पुरुष (First Person)
असा पुरुष आहे, ज्यामध्ये वक्ता स्वतः असतो.
मराठीत – मी, मला, आम्ही इत्यादी. प्राकृतमध्ये – /, , ।
2. मध्यम पुरुष (Second Person)
असा पुरुष आहे, ज्याच्याशी वक्ता बोलतो (श्रोता).
मराठीत – तू, तुम्ही, तुला इत्यादी. प्राकृतमध्ये – , , ।
3. अन्य (प्रथम/तृतीय) पुरुष (Third Person)
असा पुरुष आहे, ज्याच्याविषयी वक्ता आणि श्रोता बोलतात.
मराठीत – , , इत्यादी. प्राकृतमध्ये – , ।
क्रियापद / धातू - ज्या शब्दाद्वारे किंवा शब्दसमूहाद्वारे एखादे कार्य घडण्याचा किंवा केले जाण्याचा बोध होतो, त्याला क्रियापद म्हणतात. उदाहरण—
मराठी - जाणे, खाणे, नाचणे. प्राकृत- , , (नृत्य करणे)
धातू (मूळ रूप)- क्रियापदाच्या मूळ रूपाला धातू म्हटले जाते. म्हणजेच क्रियापदाचा अंश, त्याच्या बहुतेक रूपांमध्ये कायम राहतो. दुसऱ्या शब्दांत— ज्या मूळ अक्षरांपासून विविध क्रियापदे बनतात, त्यांना धातू म्हणतात. उदाहरण— वाच, , , लिही इत्यादी.
प्राकृत भाषेतील क्रियापदाचे प्रकार
1. सकर्मक क्रियापद- ज्या क्रियापदांमध्ये कर्म (object) असणे आवश्यक असते आणि ज्यांचा प्रभाव कर्मावर पडतो, त्यांना सकर्मक क्रियापद म्हणतात. उदाहरण—
मराठी - लेख लिहितो. प्राकृत - लेहं लिहदि।
2. अकर्मक क्रियापद- ज्या क्रियापदांमध्ये कर्माची आवश्यकता नसते आणि ज्यांचा प्रभाव कर्त्यावरच पडतो, त्यांना अकर्मक क्रियापद म्हणतात. उदाहरण—
रडतो. रुवदि।
झोपतो. सयदि।
1आचार्य हेमचन्द्र यांनी अपभ्रंश व्याकरणात ङ आणि ञ यांच्या संयुक्त प्रयोगाचा उल्लेख केला आहे. तसेच, ङ, ञ आणि न यांच्या जागी संयुक्त अवस्थेत अनुस्वार (ं) पर्यायदेखील स्वीकारला गेला आहे.
स्वाध्याय
1. बहुपर्यायी प्रश्न : योग्य पर्याय निवडा—
प्राकृतमध्ये सामान्यतः किती व्यंजने मानली गेली आहेत?
(क) 25 (ख) 30 (ग) 32 (घ) 35
कोणते स्वर ऱ्हस्व आणि दीर्घ दोन्ही असतात?
(क) अ, (ख) , ई (ग) , (घ) , ऊ
प्राकृतमध्ये किती वचने असतात?
(क) एक (ख) दोन (ग) तीन (घ) चार
‘’ हे कोणत्या लिंगाचे उदाहरण आहे?
(क) पुल्लिंग (ख) स्त्रीलिंग (ग) नपुंसकलिंग (घ) यांपैकी कोणतेही नाही
‘’ हे कोणत्या पुरुषाचे सर्वनाम आहे?
(क) उत्तम (ख) मध्यम (ग) अन्य (घ) यांपैकी कोणतेही नाही
2. रिकाम्या जागा भरा—
स्वराच्या उच्चारासाठी इतर कोणत्याही ध्वनीची __________ नसते.
व्यंजनाच्या उच्चारात __________ चा आधार घ्यावा लागतो.
प्राकृत भाषेत __________ वचने असतात.
बोलणाऱ्या व्यक्तीला __________ पुरुष म्हणतात.
क्रियापदाच्या मूळ रूपाला __________ म्हणतात.
3. चूक बरोबर लिहा—
प्राकृतमध्ये अनुस्वारालाही व्यंजन मानले गेले आहे.
प्राकृत भाषेत तीन लिंगे असतात.
‘’ हे मध्यम पुरुषाचे सर्वनाम आहे.
‘’ हे अन्य पुरुषाचे उदाहरण आहे.
अकर्मक क्रियापदात कर्माची आवश्यकता नसते.
4. योग्य जोड्या जुळवा—
| अ | ब | योग्य जोडी लिहा |
|---|---|---|
| 1. य, र, ल, व | (क) उष्म व्यंजने | |
| 2. स, | (ख) अंतस्थ व्यंजने | |
| 3. | (ग) उत्तम पुरुष | |
| 4. | (घ) मध्यम पुरुष | |
| 5. | (ङ) नपुंसकलिंग |
5. ओळखा आणि वर्गीकरण करा—
पुढील वर्ण स्वर आणि व्यंजन असे वेगवेगळे लिहा—
अ, क, ई, , , त, ऊ, , , प।
6. लिंग, वचन आणि पुरुष सांगा—
— लिंग __________
— लिंग __________
— लिंग __________
— वचन __________
— पुरुष __________
7. धातू आणि क्रियापद ओळखा—
पुढील शब्दांमधून धातू आणि क्रियापदे वेगवेगळी लिहा—
, गच्छदि, , पढदि, लिहदि।
8. सकर्मक आणि अकर्मक क्रियापद ओळखा—
पुढील वाक्यांतील क्रियापदे सकर्मक आहेत अकर्मक ओळखा—
लेहं लिहदि।
रुवदि।
सयदि।
पढदि।
गच्छदि।
9. भाषांतर करा—
प्राकृतमधून मराठीत—
पढामि।
गच्छामो।
पढसि।
मराठीतून प्राकृतमध्ये—
मी वाचतो.
विद्यालयात जातो.
10. थोडक्यात उत्तरे लिहा—
स्वर कशाला म्हणतात?
व्यंजन कशाला म्हणतात?
प्राकृतमध्ये किती लिंगे असतात? त्यांची नावे लिहा.
पुरुषाच्या तिन्ही प्रकारांची नावे लिहा.
सकर्मक आणि अकर्मक क्रियापद यांतील फरक सांगा.