ज्या नाम शब्दांवरून पुरुष जातीचा किंवा पुरुषवाचक व्यक्ती, प्राणी वा वस्तू यांचा बोध होतो, त्यांना पुल्लिंग नाम शब्द म्हणतात. उदाहरणे :- (माणूस), (देव), (पुत्र), (बालक), (मुनी), (साधू), (सिंह), अस्सो (घोडा).
पुल्लिंग शब्दांची ओळख :-
प्राकृतमध्ये अनेक पुल्लिंग नाम शब्दांच्या प्रथमा एकवचनात शेवटी ‘’ येतो. जसे— , , , , , .
काही पुल्लिंग शब्दांच्या मूळ रूपाचा शेवट , ई, किंवा ऊ यांनीही होऊ शकतो. जसे—, , , .
लक्षात घ्या : केवळ अंतिम स्वर पाहून एखाद्या शब्दाचे लिंग निश्चित करता येत नाही. शब्दाचे लिंग त्याच्या व्याकरणिक प्रयोगावरून आणि शब्दरूपावरून ओळखले जाते.
पुल्लिंग शब्दांचे वाक्यप्रयोग
पढदि। — माणूस वाचतो.
खेलइ। — बालक खेळतो.
पुल्लिंग शब्दरूपे -
अकारान्त पुल्लिंग :-
| विभक्ती | एकवचन | अनेकवचन |
|---|---|---|
| प्रथमा | ||
| द्वितीया | , | |
| तृतीया | , | , , |
| चतुर्थी | , | , |
| पंचमी | , , , , , | , , , , , , , , |
| षष्ठी | , | |
| सप्तमी | , | , |
| संबोधन | हे ! हे ! हे ! | हे ! |
इकारान्त पुल्लिंग :-
| विभक्ती | एकवचन | अनेकवचन |
|---|---|---|
| प्रथमा | , , , | |
| द्वितीया | , | |
| तृतीया | , , | |
| चतुर्थी | , | , |
| पंचमी | , , , , , | , , , , |
| षष्ठी | , | , |
| सप्तमी | , | |
| संबोधन | हे ! हे ! | हे ! हे ! हे ! हे ! |
ईकारान्त पुल्लिंग :
| विभक्ती | एकवचन | अनेकवचन |
|---|---|---|
| प्रथमा | , , , | |
| द्वितीया | , | |
| तृतीया | , , | |
| चतुर्थी | , | , |
| पंचमी | , , , , | , , , , |
| षष्ठी | , | , |
| सप्तमी | , | |
| संबोधन | हे ! हे ! हे ! हे ! |
उकारान्त पुल्लिंग :
| विभक्ती | एकवचन | अनेकवचन |
|---|---|---|
| प्रथमा | , , , , | |
| द्वितीया | , | |
| तृतीया | , , | |
| चतुर्थी | , | , |
| पंचमी | , , , , | , , , , |
| षष्ठी | , | , |
| सप्तमी | , | |
| संबोधन | हे ! हे ! | हे ! हे ! हे ! हे ! हे ! |
ऊकारान्त पुल्लिंग :
| विभक्ती | एकवचन | अनेकवचन |
|---|---|---|
| प्रथमा | , , , , | |
| द्वितीया | , | |
| तृतीया | , , | |
| चतुर्थी | , | , |
| पंचमी | , , , , | , , , , |
| षष्ठी | , | , |
| सप्तमी | , | |
| संबोधन | हे ! | हे ! हे ! हे ! हे ! हे ! |
स्वाध्याय - प्रश्न 1. पुढील प्रश्नांची उत्तरे लिहा.
पुल्लिंग नाम शब्द कशाला म्हणतात?
प्राकृतमध्ये अनेक पुल्लिंग शब्दांच्या प्रथमा एकवचनाच्या शेवटी कोणता स्वर येतो?
पुल्लिंग शब्दांची मूळ रूपे कोणकोणत्या स्वरांनी संपू शकतात?
केवळ शेवटचा स्वर पाहून एखाद्या शब्दाचे लिंग निश्चित करता येते ?
शब्दाचे लिंग कोणत्या आधारावर ओळखले जाते?
प्रश्न 2. रिकाम्या जागा भरा.
पुरुष जातीचा बोध करून देणाऱ्या नाम शब्दाला ______ म्हणतात.
प्राकृतमध्ये अनेक पुल्लिंग शब्दांच्या प्रथमा एकवचनाच्या शेवटी ______ येतो.
शब्दाचे प्रथमा एकवचन ______ आहे.
शब्दाचे द्वितीया एकवचन ______ आहे.
शब्दाचे तृतीया एकवचन ______ आहे.
प्रश्न 3. पुढील प्राकृत शब्दांचे मराठी अर्थ लिहा.
— __________
— __________
— __________
— __________
— __________
प्रश्न 4. पुढील शब्दांची प्राकृत रूपे लिहा.
पुत्र — __________
बालक — __________
साधू — __________
सिंह — __________
घोडा — __________
प्रश्न 5. पुढील शब्दांचे त्यांच्या अंत्य स्वराच्या आधारे वर्गीकरण करा.
, , , ,
| अकारान्त | इकारान्त | ईकारान्त | उकारान्त | ऊकारान्त | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
प्रश्न 6. योग्य पर्याय निवडा.
शब्दाचे प्रथमा एकवचन रूप आहे—
(ख) (ग) (घ)
शब्दाचे द्वितीया एकवचन रूप आहे—
(ख) (ग) (घ)
शब्दाचे तृतीया एकवचन रूप आहे—
(ख) (ग) (घ) साहूणं
शब्दाचे सप्तमी एकवचन रूप आहे—
(ख) (ग) , (घ)
शब्दाचे द्वितीया एकवचन रूप आहे—
(ख) (ग) (घ)
प्रश्न 7. पुढील शब्दरूपे पूर्ण करा.
| विभक्ती | (एकवचन) | (अनेकवचन) |
|---|---|---|
| प्रथमा | ||
| द्वितीया | ||
| तृतीया | ||
| चतुर्थी | ||
| षष्ठी | ||
| सप्तमी | , |
प्रश्न 8. पुढील शब्दांची सूचनेनुसार रूपे लिहा.
– षष्ठी अनेकवचन
– तृतीया एकवचन
– सप्तमी अनेकवचन
– द्वितीया एकवचन