प्राकृत भाषेत ‘केले पाहिजे’, ‘झाले पाहिजे’, ‘केले गेले पाहिजे’ इत्यादी भाव व्यक्त करण्यासाठी विध्यर्थ कृदंत वापरले जाते. याद्वारे एखाद्या कार्याची आवश्यकता, कर्तव्य किंवा योग्यता यांचा बोध होतो.
विध्यर्थ कृदंताचा वापर भावे प्रयोगात आणि कर्मणी प्रयोगात केला जातो. कर्तरी प्रयोगात याचा वापर होत नाही.
विध्यर्थ कृदंताचे प्रमुख प्रत्यय— विध्यर्थ कृदंत बनवण्यासाठी धातूंना पुढील प्रत्यय लावले जातात—
अव्व / यव्व
तव्व
दव्व
णीय
नियम :—
अकारान्त धातूंना विध्यर्थ कृदंताचे प्रत्यय लावल्यावर अंतिम अ चे सामान्यतः किंवा मध्ये परिवर्तन होते.
विध्यर्थ कृदंताचा वापर भावे प्रयोगात झाल्यास कर्त्याची तृतीया विभक्ती होते.
प्रयोगात विध्यर्थ कृदंताचे रूप नेहमी नपुंसकलिंग एकवचनात असते. याची रूपे शब्दाप्रमाणे चालतात.
विध्यर्थ कृदंताच्या रूपात लिंग, वचन आणि विभक्ती यांचे परिवर्तन होत नाही.
विध्यर्थ कृदंताची रूपे—
| धातू | प्रत्यय | प्राकृत रूप | मराठी अर्थ |
|---|---|---|---|
| (हसणे) | अव्व | हसले पाहिजे | |
| यव्व | हसले पाहिजे | ||
| तव्व | हसले पाहिजे | ||
| दव्व | हसले पाहिजे | ||
| णीय | हसले पाहिजे |
इतर धातूंची उदाहरणे—
| धातू | प्राकृत रूप | मराठी अर्थ |
|---|---|---|
| (जागणे) | जागले पाहिजे | |
| जागले पाहिजे | ||
| जागले पाहिजे | ||
| (उमलणे) | उमलले पाहिजे | |
| उमलले पाहिजे |
वाक्यांतील प्रयोग— विध्यर्थ कृदंताचा वापर भावे प्रयोगात केला जातो. यात कार्य करणाऱ्याची तृतीया विभक्ती होते आणि कृदंत नपुंसकलिंग एकवचनात राहते.
उदाहरणे—
पालिअव्वो। — साधूने धर्माचे पालन केले पाहिजे.
सावएण गुरुं वंदिअव्वो। — श्रावकाने गुरूंना वंदन केले पाहिजे.
सिस्सेण पागयपोत्थयं पढिअव्वं। — विद्यार्थ्याने प्राकृत ग्रंथ वाचला पाहिजे.
विशेष लक्षात घ्या—
विध्यर्थ कृदंतात ‘पाहिजे’ किंवा ‘योग्य’ भाव प्रमुख असतो.
भावे प्रयोगात कर्ता तृतीया विभक्तीत असतो.
विध्यर्थ कृदंताचे रूप नपुंसकलिंग एकवचनातच असते.
अर्धमागधी प्राकृतमध्ये अकारान्त धातूंसोबत णिज्ज प्रत्ययाचा वापरही आढळतो; जसे—हसणिज्ज, जग्गणिज्ज.
लक्षात ठेवा—
विध्यर्थ कृदंत = केले पाहिजे / केले गेले पाहिजे / योग्य आहे.
प्रत्यय = अव्व, यव्व, तव्व, दव्व, णीय.
स्वाध्याय :- प्रश्न 1. योग्य पर्याय निवडा—
विध्यर्थ कृदंतावरून कोणत्या भावाचा बोध होतो?
कार्य समाप्त होण्याचा (ख) कार्य करण्याच्या आवश्यकतेचा किंवा योग्यतेचा
कार्य करणाऱ्या व्यक्तीचा (घ) कार्याच्या स्थानाचा
विध्यर्थ कृदंताचे प्रमुख प्रत्यय आहेत—
ऊण, दूण (ख) न्त,
अव्व, यव्व, तव्व, दव्व, णीय (घ) इअ, इय
याचा अर्थ आहे—
हसत असलेला (ख) हसण्यासाठी (ग) हसले पाहिजे (घ) हसून
भावे प्रयोगात कर्त्याची कोणती विभक्ती होते?
प्रथमा (ख) द्वितीया (ग) तृतीया (घ) चतुर्थी
विध्यर्थ कृदंताचे रूप कोणत्या लिंगात आणि वचनात असते?
पुल्लिंग एकवचन (ख) स्त्रीलिंग एकवचन
नपुंसकलिंग एकवचन (घ) नपुंसकलिंग अनेकवचन
प्रश्न 2. योग्य जोड्या जुळवा—
| स्तंभ ‘अ’ | स्तंभ ‘ब’ | योग्य जोडी लिहा |
|---|---|---|
| 1. | (क) जागले पाहिजे | |
| 2. | (ख) उमलले पाहिजे | |
| 3. | (ग) हसले पाहिजे | |
| 4. | (घ) हसले पाहिजे | |
| 5. | (ङ) हसले पाहिजे |
प्रश्न 3. रिकाम्या जागा भरा—
विध्यर्थ कृदंतावरून कार्याची आवश्यकता, कर्तव्य किंवा ______ यांचा बोध होतो.
विध्यर्थ कृदंताच्या प्रमुख प्रत्ययांमध्ये ______ आणि ______ हेही येतात.
भावे प्रयोगात कर्त्याची ______ विभक्ती होते.
विध्यर्थ कृदंताचे रूप ______ एकवचनात असते.
धातूला णीय प्रत्यय लावल्यावर ______ हे रूप बनते.
प्रश्न 4. चूक बरोबर लिहा—
विध्यर्थ कृदंतात ‘पाहिजे’ भाव प्रमुख असतो.
विध्यर्थ कृदंताचा वापर कर्तरी प्रयोगात होतो.
विध्यर्थ कृदंताच्या रूपात लिंग, वचन आणि विभक्ती यांचे परिवर्तन होते.
हे विध्यर्थ कृदंताचे एक रूप आहे.
अर्धमागधी प्राकृतमध्ये णिज्ज प्रत्ययाचा वापरही आढळतो.
प्रश्न 5. पुढील प्राकृत रूपांचे मराठी अर्थ लिहा—
प्रश्न 6. पुढील धातूंपासून विध्यर्थ कृदंताची रूपे बनवा—
प्रश्न 7. मराठीतून प्राकृतमध्ये भाषांतर करा—
राजाने हसले पाहिजे.
साधूने जागले पाहिजे.
कमळाने उमलले पाहिजे.
श्रावकाने धर्माचे पालन केले पाहिजे.
विद्यार्थ्याने प्राकृत ग्रंथ वाचला पाहिजे.
प्रश्न 8. पुढील वाक्यांतील विध्यर्थ कृदंत ओळखून लिहा—
णरिंदेण ।
ससाए ।
।
पालिअव्वो।
सिस्सेण पोत्थयं पढिअव्वं।