हसण्यासाठी, नाचण्यासाठी, जगण्यासाठी इत्यादी उद्देश किंवा प्रयोजन व्यक्त करण्यासाठी प्राकृतमध्ये उं आणि दुं प्रत्ययांचा उपयोग केला जातो. प्रत्ययांपासून बनणाऱ्या शब्दांना हेत्वर्थक कृदंत म्हणतात. हे देखील अव्यय असतात, म्हणून वाक्यात त्यांच्या रूपात परिवर्तन होत नाही.
नियम :-
अकारान्त धातूला उं/दुं प्रत्यय लावल्यावर शेवटचा अ → किंवा होतो.
आकारान्त आणि ओकारान्त धातूंची रूपे पुढीलप्रमाणे बनतात—
ठादुं / ठाउं
होदुं / होउं
हेत्वर्थक कृदंताचे प्रत्यय
| धातू | प्रत्यय | रूप |
|---|---|---|
| उं | ||
| दुं |
उदाहरण
मराठी – मी हसण्यासाठी जगतो.
प्राकृत –
/ जीवेमि।
परीक्षोपयोगी मुख्य मुद्दे
कृदंत = क्रियापदापासून बनलेली विशेषणे किंवा अव्यये.
संबंधभूत कृदंत आधी संपन्न झालेल्या कार्याचा बोध करून देते (जसे— हसून, पाहून, जाऊन).
हेत्वर्थक कृदंत उद्देश किंवा प्रयोजनाचा बोध करून देते (जसे— हसण्यासाठी, वाचण्यासाठी).
संबंधभूत कृदंताचे प्रमुख प्रत्यय— ऊण, ऊणं, दूण, दूणं, अ, य, उं, .
हेत्वर्थक कृदंताचे प्रमुख प्रत्यय— उं, दुं.
दोन्ही प्रकारची कृदंते अव्यय असतात, म्हणून त्यांच्या रूपात परिवर्तन होत नाही.
स्वाध्याय प्रश्न : -
प्रश्न 1. योग्य पर्याय निवडा—
क्रियापदाच्या शेवटी प्रत्यय लागल्याने बनणाऱ्या रूपाला म्हणतात—
(क) संधी (ख) कृदंत (ग) समास (घ) व्यंजन
‘हसून’ हे कोणत्या प्रकारचे कृदंत आहे?
(क) संबंधभूत (ख) हेत्वर्थक (ग) नाम (घ) सर्वनाम
संबंधभूत कृदंत कशाचा बोध करून देते?
(क) उद्देश (ख) आधी संपन्न झालेली क्रिया (ग) वर्तमान क्रिया
हेत्वर्थक कृदंत कशाचा बोध करून देते?
(क) प्रयोजन (ख) भूतकाळ (ग) कर्ता (घ) क्रियापद
हेत्वर्थक कृदंताचे प्रमुख प्रत्यय आहेत—
(क) ऊण, दूण (ख) उं, दुं (ग) अ, य (घ) कोणताही नाही
प्रश्न 2. योग्य जोड्या जुळवा—
| मराठी | कृदंताचा प्रकार | योग्य जोडी लिहा |
|---|---|---|
| 1. हसून | (क) हेत्वर्थक | |
| 2. वाचण्यासाठी | (ख) संबंधभूत | |
| 3. पाहून | (ग) उद्देश | |
| 4. नाचण्यासाठी | (घ) संबंधभूत | |
| 5. जाऊन | (ङ) हेत्वर्थक |
प्रश्न 3. रिकाम्या जागा भरा—
संबंधभूत कृदंताचे प्रमुख प्रत्यय ______ आणि ______ आहेत.
हेत्वर्थक कृदंताचे प्रत्यय ______ आणि ______ आहेत.
संबंधभूत कृदंत आधी संपन्न झालेल्या ______ चा बोध करून देते.
हेत्वर्थक कृदंत ______ किंवा प्रयोजनाचा बोध करून देते.
दोन्ही प्रकारची कृदंते ______ असतात.
प्रश्न 4. सत्य असत्य लिहा—
कृदंते क्रियापदापासून बनतात.
‘हसून’ हे हेत्वर्थक कृदंत आहे.
‘हसण्यासाठी’ हे हेत्वर्थक कृदंत आहे.
कृदंतांच्या रूपांमध्ये लिंग आणि वचनानुसार परिवर्तन होते.
‘उं’ हेत्वर्थक कृदंताचा प्रत्यय आहे.
प्रश्न 5. पुढील कृदंत रूपांचे त्यांच्या प्रत्ययांनुसार वर्गीकरण करा—
प्रश्न 6. मराठीतून प्राकृतमध्ये भाषांतर करा—
मी हसून जगतो.
मी हसण्यासाठी जगतो.
वाचून जातो.
वाचण्यासाठी जातो.
मी पाहून समजतो.
प्रश्न 7. पुढील प्रत्ययांपासून बनणारी कृदंत रूपे लिहा—
+ ऊण
+ दूण
+ अ
+ उं
+ दुं