हसून, विचार करून, जागून इत्यादी भाव व्यक्त करण्यासाठी प्राकृतमध्ये ऊण/ऊणं, दूण/दूणं, उं, इत्यादी प्रत्ययांचा उपयोग केला जातो. जेव्हा कर्ता एक क्रिया संपवून दुसरी क्रिया करतो, तेव्हा आधी केलेल्या कार्यासाठी संबंधभूत कृदंत वापरले जाते. हे शब्द अव्यय असतात, म्हणून वाक्यात त्यांच्या रूपात परिवर्तन होत नाही.
नियम :-
अकारान्त धातूंना ऊण/ऊणं इत्यादी प्रत्यय जोडल्यावर शेवटचा अ → किंवा होतो.
आकारान्त आणि ओकारान्त धातूंना (जसे , ) प्रत्यय लागल्यावर त्यांची रूपे अनुक्रमे ठाऊण, होऊण बनतात.
संबंधभूत कृदंताचे प्रत्यय
| प्रत्यय | उदाहरण |
|---|---|
| ऊण / ऊणं | / |
| दूण / दूणं | / |
| अ / य | / |
| उं | |
मराठी – मी हसून जगतो.
प्राकृत – हसिऊण / / / / / जीवेमि।
स्वाध्याय :-
प्रश्न 1. योग्य पर्याय निवडा—
1. संबंधभूत कृदंताचा उपयोग केव्हा होतो?
एक कार्य करण्यापूर्वी दुसरे कार्य होते तेव्हा
एक कार्य संपवून दुसरे कार्य केले जाते तेव्हा
भविष्यात कार्य केले जाते तेव्हा
केवळ आज्ञा देण्यासाठी
2. संबंधभूत कृदंताचे प्रमुख प्रत्यय आहेत—
न्त, (ख) ऊण, दूण (ग) त्त, इय (घ) अ,
3. याचा अर्थ आहे—
हसत असलेला (ख) हसून (ग) हसण्यासाठी (घ) हसतो
4. संबंधभूत कृदंताचे शब्द असतात—
नाम (ख) सर्वनाम (ग) अव्यय (घ) विशेषण
5. आकारान्त धातूला ऊण प्रत्यय लावल्यावर बनणारे रूप आहे—
ठइऊण (ख) ठाऊण (ग) ठाण (घ) ठाइअ
प्रश्न 2. योग्य जोड्या जुळवा—
| स्तंभ ‘अ’ | स्तंभ ‘ब’ | योग्य जोडी लिहा |
|---|---|---|
| 1. | (क) हसून | |
| 2. होऊण | (ख) होऊन | |
| 3. | (ग) हसून | |
| 4. | (घ) हसून | |
| 5. ठाऊण | (ङ) थांबून |
प्रश्न 3. रिकाम्या जागा भरा—
संबंधभूत कृदंतात ______ कार्य आधी पूर्ण होते.
संबंधभूत कृदंताचे शब्द ______ असतात.
अकारान्त धातूचा अंतिम अ, किंवा ______ मध्ये बदलतो.
धातूचे रूप ______ बनते.
धातूपासून ______ रूप बनते.
प्रश्न 4. सत्य असत्य लिहा—
संबंधभूत कृदंत एक क्रिया पूर्ण झाल्यानंतर दुसरी क्रिया होण्याचा भाव दर्शवते.
संबंधभूत कृदंताच्या शब्दांमध्ये लिंगानुसार परिवर्तन होते.
हसिऊण याचा अर्थ हसून आहे.
धातूपासून होऊण रूप बनते.
ऊण आणि दूण हे संबंधभूत कृदंताचे प्रत्यय आहेत.
प्रश्न 5. पुढील शब्दांचे मराठी अर्थ लिहा—
हसिऊण
प्रश्न 6. मराठीतून प्राकृतमध्ये भाषांतर करा—
मी हसून जगतो.
साधू धर्म ऐकून चालतो.
श्रावक गुरूला प्रणाम करून जातो.
विद्यार्थी ग्रंथ वाचून शिकतो.
मुनी ध्यान करून बसतो.