मुख्य मजकुराकडे जा
पाठ

पाठ 14

कृदंत

अधोरेखित केलेल्या कोणत्याही प्राकृत शब्दावर टॅप करून तो काय आहे ते पाहा.

कृदंत - क्रियापदाच्या शेवटी प्रत्यय लागल्यावर विशेषण किंवा अव्यय तयार होते, त्याला कृदंत म्हणतात.

वर्तमान कृदंत

1. वर्तमान कृदंताचा परिचय :- प्राकृत भाषेत ‘हसणारा’, ‘झोपणारा’, ‘नाचणारा’, ‘जागणारा’, ‘वाढणारा’ इत्यादी भाव व्यक्त करण्यासाठी वर्तमान कृदंताचा प्रयोग केला जातो.

क्रियापदाला विशिष्ट प्रत्यय जोडून वर्तमान कृदंत तयार केले जाते. वर्तमान कृदंत शब्द वाक्यात विशेषणाचे कार्य करतात. म्हणून ज्या नामासाठी यांचा प्रयोग होतो, त्यानुसार यांचे लिंग, वचन आणि विभक्ती यांत परिवर्तन होते.

उदाहरण—

— हसणारा

णच्चन्तो — नाचणारा

जग्गन्तो — जागणारा

वड्ढन्तो — वाढणारा

— उमलणारे

2. वर्तमान कृदंत तयार करण्याचे प्रत्यय :- वर्तमान कृदंत तयार करण्यासाठी मुख्यतः न्त आणि प्रत्ययांचा प्रयोग होतो.

धातूअर्थन्त प्रत्ययाने बनलेले रूप प्रत्ययाने बनलेले रूप
हसणे
नाचणे
जागणे
वाढणे
उमलणे
झोपणे

लक्षात घ्या— रूपांचा अर्थ आहे— हसणारा, नाचणारा, जागणारा, वाढणारा, उमलणारा आणि झोपणारा.

3. लिंगानुसार वर्तमान कृदंताची रूपे :- वर्तमान कृदंत विशेषणाप्रमाणे वापरले जाते. म्हणून त्याचे रूप विशेष्य शब्दाच्या लिंगानुसार बदलते.

(क) पुल्लिंग, एकवचन, प्रथमा विभक्ती

उदाहरण— बालक हसत चालतो.

— हसणारा बालक.

— हसणारा बालक.

वाक्य— चलइ।

(ख) नपुंसकलिंग, एकवचन, प्रथमा विभक्ती

उदाहरण— उमलणारे फूल सुंदर दिसते.

— उमलणारे फूल.

— उमलणारे फूल.

वाक्य— सोहइ।

(ग) स्त्रीलिंग, एकवचन, प्रथमा विभक्ती :- स्त्रीलिंग बनवण्यासाठी वर्तमान कृदंताला सामान्यतः प्रत्यय जोडला जातो.

उदाहरण— बालिका नाचताना प्रसन्न होते.

— नाचणारी बालिका.

— नाचणारी बालिका.

वाक्य— पमोदइ।

4. वचनानुसार वर्तमान कृदंताची रूपे

वर्तमान कृदंताची रूपे एकवचनात आणि अनेकवचनातही बदलतात.

लिंगएकवचनअनेकवचन
पुल्लिंग / /
नपुंसकलिंग / /
स्त्रीलिंग / /

उदाहरण—

जैन दर्शन आणि नैतिक मूल्ये यांच्याशी निगडित उदाहरणे पुढीलप्रमाणे देता येतील—

1.

जाणंतो चरइ। — साधू धर्म जाणत आचरण करतो.

2.

अहिंसं पालंता विहरंति। — साधू अहिंसेचे पालन करत विचरण करतात.

3.

बंधंतं दुक्खं पावइ। — कर्म बांधणारा दुःख प्राप्त करतो.

4.

सावया देंता लहंति। — दान देणारे श्रावक सुख प्राप्त करतात.

5. विभक्तीनुसार प्रयोग :- वर्तमान कृदंत विशेषण असल्यामुळे ज्या नामासोबत वापरले जाते, त्याच नामानुसार विभक्ती ग्रहण करते.

उदाहरण—

पागयपोत्थयं पढन्तो - प्राकृत ग्रंथ वाचणारा विद्यार्थी

सिस्सं पागयपोत्थयं पढन्तं - प्राकृत ग्रंथ वाचणाऱ्या विद्यार्थ्याला

सिस्सेण पागयपोत्थयं पढन्तेण - प्राकृत ग्रंथ वाचणाऱ्या विद्यार्थ्याने

अर्थात नामाची विभक्ती बदलल्यावर त्याच्याशी संबंधित कृदंताचे रूपही बदलते.

6. काळानुसार प्रयोग :- वर्तमान कृदंताचा मूळ अर्थ वर्तमानात चालू असलेली क्रिया असा आहे; परंतु वाक्यात इतर काळांसोबतही त्याचा प्रयोग होऊ शकतो.

उदाहरण—

1.

मुनी धर्माचा उपदेश देत चालतात. — वर्तमानकाळ

2.

मुनींनी धर्माचा उपदेश देत चालावे. — विध्यर्थ किंवा आज्ञार्थ

3.

मुनी धर्माचा उपदेश देत चालले. — भूतकाळ

4.

मुनी धर्माचा उपदेश देत चालतील. — भविष्यकाळ

अशा प्रकारे कृदंतासोबत वापरलेले मुख्य क्रियापद आणि वाक्याचा संदर्भ यांवरून काळाचा बोध होतो.

7. लक्षात ठेवण्याजोग्या गोष्टी

1.

वर्तमान कृदंत क्रियापदापासून तयार होते.

2.

याचे प्रमुख प्रत्यय न्त आणि हे आहेत.

3.

याचा अर्थ हसणारा, नाचणारा, झोपणारा इत्यादी असा होतो.

4.

वर्तमान कृदंत विशेषणाचे कार्य करते.

5.

याची रूपे लिंग, वचन आणि विभक्ती यांनुसार बदलतात.

6.

स्त्रीलिंग बनवण्यासाठी सामान्यतः प्रत्यय जोडला जातो.

7.

याचा प्रयोग वर्तमान, भूत आणि भविष्य संदर्भांतही होऊ शकतो.

स्वाध्याय प्रश्न

प्रश्न 1. योग्य पर्याय निवडा—

1. वर्तमान कृदंताचे प्रमुख प्रत्यय आहेत—

(क)

ऊण, दूण (ख) न्त, (ग) उं, दुं (घ) त्त, इय

2. याचा अर्थ आहे—

(क)

हसून (ख) हसत असलेला (ग) हसण्यासाठी (घ) हसताना

3. वर्तमान कृदंत वाक्यात कशाचे कार्य करते?

(क)

विशेषण (ख) क्रियाविशेषण (ग) अव्यय (घ) नाम

4. स्त्रीलिंग बनवण्यासाठी सामान्यतः कोणता प्रत्यय जोडला जातो?

(क)

अ (ख) (ग) उं (घ)

5. याचा अर्थ आहे—

(क)

उमलत असलेला (ख) उमलून (ग) उमलण्यासाठी (घ) उमललेला

प्रश्न 2. योग्य जोड्या जुळवा—

प्राकृत रूपअर्थयोग्य जोडी लिहा
1. (क) वाढत असलेला
2. पच्चन्तो(ख) झोपत असलेला
3. जग्गन्तो(ग) हसत असलेला
4. वड्ढन्तो(घ) जागत असलेला
5. सयन्तो(ङ) नाचत असलेला

प्रश्न 3. रिकाम्या जागा भरा—

1.

वर्तमान कृदंताचे प्रमुख प्रत्यय ______ आणि ______ आहेत.

2.

याचा अर्थ ______ आहे.

3.

वर्तमान कृदंत ______ चे कार्य करते.

4.

स्त्रीलिंग बनवण्यासाठी सामान्यतः ______ प्रत्यय जोडला जातो.

5.

वर्तमान कृदंताची रूपे ______, ______ आणि विभक्तीनुसार बदलतात.

प्रश्न 4. पुढील धातूंपासून वर्तमान कृदंताची रूपे बनवा—

1.

2.

3.

4.

5.

प्रश्न 5. मराठीतून प्राकृतमध्ये भाषांतर करा—

1.

साधू धर्माचा उपदेश देत चालतो.

2.

श्रावक दान देत मंदिरात जातो.

3.

मुनी ध्यान करत बसतो.

4.

विद्यार्थी प्राकृत ग्रंथ वाचत शिकतो.

5.

बालक सत्य बोलत प्रसन्न होतो.