1. संबोधन विभक्तीचा अर्थ :- जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला, वस्तूला किंवा प्राण्याला हाक मारली जाते, बोलावले जाते किंवा त्याला थेट उद्देशून एखादी गोष्ट सांगितली जाते, तेव्हा संबोधन विभक्तीचा प्रयोग होतो. याद्वारे एखाद्याला बोलावण्याचा, लक्ष वेधण्याचा, प्रार्थना करण्याचा किंवा उपदेश देण्याचा भाव व्यक्त होतो.
संबोधनाचा क्रियापदाशी थेट संबंध नसतो. यात संबोधित व्यक्ती किंवा वस्तू संबोधन रूपात ठेवली जाते. जसे—
हे ! — हे मुनी!
हे आयरिय! — हे आचार्य!
हे सावय! — हे श्रावका!
हे सिस्स! — हे शिष्या!
2. संबोधन विभक्तीचा प्रयोग :- संबोधनात सामान्यतः ‘हे’, ‘भो’, ‘अरे’ इत्यादी संबोधनसूचक शब्दांचा प्रयोग केला जातो. यांच्यासोबत संबोधित नामाचे संबोधन रूप वापरले जाते. जसे—
हे देव! — हे देवा!
हे भंते! — हे भगवंता!
भो ! — हे मुनी!
हे बंधव! — हे बंधू!
3. एकवचनात आणि अनेकवचनात संबोधन :- संबोधनाचे रूप शब्दाचे लिंग, वचन आणि शब्दान्त यांनुसार बदलू शकते. जसे—
हे बालक! — हे बालका!
हे बालया! — हे बालिकांनो!
हे ! — हे मुनी!
हे ! — हे साधूंनो!
4. वाक्यांमध्ये संबोधनाचा प्रयोग :-
हे ! देसेहि। — हे मुनी! धर्माचा उपदेश द्या.
हे सिस्स! गुरूणं सुणाहि। — हे शिष्या! गुरूंचे वचन ऐक.
हे सावय! जीवदयं पालेहि। — हे श्रावका! जीवदयेचे पालन .
हे भंते! मोक्खमग्गं कहेहि। — हे भगवंता! मोक्षमार्ग सांगा.
हे सज्जणा! भणह। — हे सज्जनांनो! सत्य वचन बोला.
5. विशेष बाब :- संबोधन विभक्तीत एखाद्याला थेट हाक मारली जाते. इतर विभक्तींप्रमाणे कारक संबंध व्यक्त करत नाही. संबोधनाचे रूप सामान्यतः प्रथमा विभक्तीच्या रूपापेक्षा वेगळे असू शकते. म्हणून शब्दाचे रूप आणि त्याचा संबोधन म्हणून होणारा प्रयोग यांकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे.
स्वाध्याय :-
1. रिकाम्या जागा भरा
एखाद्याला हाक मारण्यासाठी किंवा संबोधित करण्यासाठी ________ विभक्तीचा प्रयोग होतो.
संबोधनाचा क्रियापदाशी ________ संबंध नसतो.
‘हे !’ मधील ‘’ हे ________ पद आहे.
2. योग्य पर्याय निवडा
‘हे आयरिय!’ याचा मराठी अर्थ आहे—
हे शिष्या! (ख) हे आचार्य! (ग) हे साधू! (घ) हे अरिहंत!
‘हे सावय!’ याचा अर्थ आहे—
हे श्रावका! (ख) हे मुनी! (ग) हे बालका! (घ) हे साधू!
3. पुढील वाक्यांचे मराठीत भाषांतर करा
हे ! देसेहि।
हे सिस्स! गुरूणं सुणाहि।
हे सावय! जीवदयं पालेहि।
4. पुढील वाक्यांचे प्राकृतमध्ये भाषांतर करा
हे मुनी! धर्माचा उपदेश द्या.
हे शिष्या! सत्य बोल.
हे श्रावका! जीवदयेचे पालन .
5. पुढील शब्दांचे संबोधन रूप लिहा
मुनी
आचार्य
श्रावक
शिष्य
साधू