1. अधिकरण कारकाचा अर्थ :- कर्त्याच्या क्रियेचा आधार किंवा कर्माचा आधार याला अधिकरण कारक म्हणतात. ज्या ठिकाणी एखादी व्यक्ती किंवा वस्तू स्थित असते, त्या ठिकाणालाही अधिकरण म्हणतात. अधिकरण कारकात सप्तमी विभक्तीचा उपयोग होतो. जसे—
सावओ देवकुले वंदइ। — श्रावक देवालयात वंदन करतो.
येथे वंदन करण्याच्या क्रियेचा आधार देवालय आहे. म्हणून ‘देवकुले’ शब्दात सप्तमी विभक्ती झाली आहे.
उय्याणे कीलइ। — बालक उद्यानात खेळतो.
येथे खेळण्याच्या क्रियेचा आधार उद्यान आहे. म्हणून ‘उय्याणे’ शब्दात सप्तमी विभक्ती झाली आहे.
2. एक कार्य झाल्यावर दुसरे कार्य होणे :- जेव्हा एक कार्य झाल्यावर दुसरे कार्य होते, तेव्हा आधी होऊन गेलेले कार्य दर्शविणाऱ्या शब्दात सप्तमी विभक्तीचा उपयोग होतो. अशा वाक्यांमध्ये सकर्मक क्रियापदाचा उपयोग झाल्यास वाक्य कर्मणी प्रयोगात असते आणि अकर्मक क्रियापदाचा उपयोग झाल्यास वाक्य कर्तरी प्रयोगात असते. जसे—
(1) सकर्मक क्रियापदाचा उपयोग
सिस्सेहि पाठे पढिए संतुस्सइ। - शिष्यांकडून पाठ वाचून झाल्यावर आचार्य संतुष्ट होतात.
पोत्थए लिखिए पढइ। - त्याच्याकडून पुस्तक लिहिले गेल्यावर शिष्य वाचतो.
येथे कर्त्यामध्ये तृतीया आणि कर्म व कृदंत यांमध्ये सप्तमी विभक्तीचा उपयोग झाला आहे.
(2) अकर्मक क्रियापदाचा उपयोग :-
राए उग्गए विअसइ। — चंद्राचा उदय झाल्यावर कमळ उमलते.
कर्तरी प्रयोगात कर्ता आणि कृदंत यांमध्ये सप्तमी विभक्ती होते.
(3) जाणे क्रियापदाचा उपयोग :- जाणे क्रियापदाचा उपयोग दोन्ही प्रकारे करता येतो.
गामे गए सावया वंदंति। — मुनी गावात गेल्यावर श्रावक वंदन करतात. (कर्तरी प्रयोग)
मुणिणा गामे गए सावया वंदंति। — मुनी गावात गेल्यावर श्रावक वंदन करतात. (कर्मणी प्रयोग)
म्हणून कर्मणी प्रयोगात कर्त्यामध्ये तृतीया आणि कृदंतामध्ये सप्तमी विभक्ती होते. कर्तरी प्रयोगात कर्ता आणि कृदंत यांमध्ये सप्तमी विभक्ती होते.
3. द्वितीया आणि तृतीया विभक्तींच्या जागी सप्तमी :- द्वितीया आणि तृतीया विभक्तींच्या जागीही सप्तमी विभक्तीचा उपयोग होऊ शकतो. जसे—
गामे गच्छामि। — मी गावाला जात नाही. (द्वितीयेच्या जागी सप्तमी)
पतिट्ठिओ। — त्या लोकांकडून धर्म प्रतिष्ठित झाला. (तृतीयेच्या जागी सप्तमी)
4. पंचमीच्या जागी सप्तमी :- कधी कधी पंचमी विभक्तीच्या जागीही सप्तमी विभक्तीचा उपयोग होतो. जसे—
नगरं पविसिऊण आगओ। — नगरातून प्रवेश करून राजा आला. (पंचमीच्या जागी सप्तमीच्या उपयोगाचा नियम येथे लागू होत नाही; हे वाक्य केवळ सामान्य भाषांतर म्हणून समजून घ्या.)
5. फेकण्याचा अर्थ असलेल्या क्रियापदांसोबत सप्तमी :- फेकण्याचा अर्थ असलेल्या क्रियापदांसोबत सप्तमी विभक्तीचा उपयोग होतो. जसे—
कंदुयं भूमीए खिवइ। — चेंडू जमिनीवर फेकतो.
जले पक्खिवइ। — बालक फूल पाण्यात टाकतो.
अतिरिक्त उदाहरणे
वणे झायइ। — मुनी वनात ध्यान करतात.
सावया सभाए सुणंति। — श्रावक सभेत धर्म ऐकतात.
वयणे सोहइ। — वचनात सत्य शोभते.
संसारे परिभमइ। — संसारात परिभ्रमण करतो.
गुरुकुले पढइ। — शिष्य गुरुकुलात शिकतो.
विहारे वसइ। — साधू विहारात निवास करतात.
सप्तमी विभक्तीच्या पाठासाठी पुढील स्वाध्याय देता येतील. यांमध्ये नियमांची ओळख, विभक्ती-उपयोग आणि भाषांतर— तिन्हींचा सराव होईल.
स्वाध्याय : सप्तमी विभक्ती
1. योग्य पर्याय निवडा
अधिकरण कारक कशाला म्हणतात?
क्रियेच्या कर्त्याला (ख) क्रियेच्या आधाराला
क्रियेच्या साधनाला (घ) क्रियेच्या प्रयोजनाला
अधिकरण कारकात कोणत्या विभक्तीचा उपयोग होतो?
द्वितीया (ख) तृतीया (ग) पंचमी (घ) सप्तमी
एक कार्य झाल्यावर दुसरे कार्य होण्याच्या स्थितीत पहिले कार्य दर्शविणाऱ्या पदात कोणती विभक्ती होते?
प्रथमा (ख) चतुर्थी (ग) सप्तमी (घ) संबोधन
फेकण्याचा अर्थ असलेल्या क्रियापदांसोबत कोणत्या विभक्तीचा उपयोग होतो?
सप्तमी (ख) प्रथमा (ग) द्वितीया (घ) षष्ठी
समुदायातून निवड अर्थाने कोणत्या विभक्तीचा उपयोग होऊ शकतो?
प्रथमा (ख) सप्तमी (ग) संबोधन (घ) द्वितीया
2. रिकाम्या जागा भरा
क्रियेच्या आधाराला ________ कारक म्हणतात.
अधिकरण कारकात ________ विभक्ती होते.
एक कार्य झाल्यावर दुसरे कार्य होताना पहिले कार्य दर्शविणाऱ्या पदात ________ विभक्ती होते.
सकर्मक क्रियापदाच्या कर्मणी प्रयोगात कर्त्यामध्ये ________ विभक्ती होते.
फेकण्याचा अर्थ असलेल्या क्रियापदांसोबत ________ विभक्ती होते.
3. पुढील विधानांसमोर चूक बरोबर लिहा
अधिकरण कारक म्हणजे क्रियेचा आधार होय.
अधिकरण कारकात पंचमी विभक्ती होते.
कर्तरी प्रयोगात कर्ता आणि कृदंत यांमध्ये सप्तमी विभक्ती होऊ शकते.
कर्मणी प्रयोगात कर्त्यामध्ये तृतीया विभक्ती होऊ शकते.
फेकण्याच्या क्रियापदासोबत सप्तमी विभक्तीचा उपयोग होत नाही.
4. पुढील वाक्यांमधील सप्तमी विभक्तीतील पदे ओळखून त्यांचे कारण लिहा
वणे झायइ।
सावया सभाए सुणंति।
गुरुकुले पढइ।
सूरिए उग्गए अंधारो णस्सइ।
कंदुयं भूमीए खिवइ।
5. पुढील वाक्यांचे मराठीत भाषांतर करा
विहारे वसइ।
उय्याणे कीलइ।
वणे झायइ।
सावया सभाए सुणंति।
गुरुकुले पढइ।
6. पुढील वाक्यांचे प्राकृतमध्ये भाषांतर करा
मुनी वनात ध्यान करतात.
श्रावक सभेत धर्म ऐकतात.
बालक उद्यानात खेळतो.
शिष्य गुरुकुलात शिकतो.
साधू विहारात निवास करतात.
7. विभक्ती परिवर्तन करा
पुढील पदे सप्तमी विभक्तीच्या रूपात लिहा—
वण
विहार
देवकुल
गुरुकुल