संबंध किंवा षष्ठी विभक्ती हे कारक नाही. संबंधाच्या अर्थाने षष्ठी विभक्ती होते. हिचा क्रियापदाशी संबंध नसतो, प्रथमा, द्वितीया इत्यादी विभक्तींचा क्रियापदाशी संबंध असतो.
1. हेतू किंवा प्रयोजन अर्थाने :- ‘हेउ’ (प्रयोजन किंवा कारण) शब्दाबरोबर षष्ठी विभक्ती होते. ‘हेउ’ शब्द आणि कारण किंवा प्रयोजन सांगणारा शब्द—हे दोन्ही षष्ठी विभक्तीत ठेवले जातात. जसे—
धम्मस्स हेउस्स करेइ। — धर्माच्या प्रयोजनाने व्रत करतो.
सावओ जीवदया- हेउस्स देइ। — श्रावक जीवदयेच्या प्रयोजनाने दान देतो.
2. ‘हेउ’ शब्दाबरोबर सर्वनामाचा प्रयोग :- जर ‘हेउ’ शब्दाबरोबर सर्वनामाचा प्रयोग केलेला असेल, ‘हेउ’ शब्द आणि सर्वनाम— दोन्हींना विकल्पाने तृतीया, पंचमी किंवा षष्ठी विभक्ती होते. जसे—
हेउणा / कत्तो हेउत्तो / हेउस्स सिक्खइ। — कोणत्या कारणाने धर्म शिकतो?
3. समुदायातून एखाद्या वस्तूची निवड :- एखाद्या समुदायातून जेव्हा एखादी वस्तू तिच्या वैशिष्ट्याच्या आधारे निवडली जाते, तेव्हा ज्या समुदायातून वस्तू निवडली जाते, त्याला षष्ठी किंवा सप्तमी विभक्ती होते. जसे—
सिस्साणं, सिस्सेसु वा आर्जवो उत्तमो होइ। — शिष्यांमध्ये आर्जव (सरळपणा) उत्तम असते.
4. आशीर्वाद देण्याची अर्थाने:- आशीर्वाद देण्याची असताना ‘आउस’, ‘भद्द’, ‘कुसल’, ‘सुह’, ‘हित’ आणि यांच्या समानार्थी शब्दांबरोबर चतुर्थी किंवा षष्ठी विभक्ती होते. जसे—
सिस्सस्स आउसं। — शिष्य चिरंजीवी होवो.
तुम्हस्स भद्दं। — तुमचे कल्याण होवो.
सज्जणस्स कुसलं। — सज्जनाचे कुशल असो.
सव्वजीवाणं । — सर्व जीवांना सुख लाभो.
हितं। — सर्वांचे हित होवो.
5. इतर विभक्तींच्या जागी षष्ठी विभक्ती :- द्वितीया, तृतीया इत्यादी विभक्तींच्या जागीही षष्ठी विभक्तीचा प्रयोग होतो. जसे—
अरहंतस्स वंदामि। — मी अरिहंताला वंदन करतो. (द्वितीयेच्या जागी षष्ठी)
सुवण्णस्स कडयं कयं। — सोन्याने कडे बनवले गेले. (तृतीयेच्या जागी षष्ठी)
सिंगालस्स बीहइ। — कोल्ह्याला भितो. (पंचमीच्या जागी षष्ठी)
हत्थस्स वलयं। — त्याच्या हातात कंकण आहे. (सप्तमीच्या जागी षष्ठी)
6. स्मरण करणे आणि करणे :- खेदपूर्वक स्मरण करणे, करणे इत्यादी अर्थ असलेल्या क्रियापदांबरोबर कर्माला षष्ठी विभक्ती होते. जसे—
सरइ। — आचार्यांचे स्मरण करतो.
दीनस्स दयइ। — दीन व्यक्तीवर करतो.
सामान्य अर्थाने स्मरण करणे क्रियापदाच्या कर्माला द्वितीया विभक्तीच होते.
उदाहरणे
गुणा अणंता होंति। — साधूचे गुण अनंत असतात.
अरहंतस्स अमयं होइ। — अरिहंताचे वचन अमृत असते.
जीवस्स सभावो होइ। — जीवाचा स्वभाव ज्ञान आहे.
सज्जणस्स णिम्मलं होइ। — सज्जनाचे हृदय निर्मळ असते.
मुणिस्स चरियं लोए पूज्जं होइ। — मुनीचे चरित्र जगात पूजनीय असते.
धम्मस्स होइ। — धर्माचे फळ सुख असते.
षष्ठी विभक्तीच्या पाठासाठी सहा प्रकारचे स्वाध्याय तयार केले आहेत. यांमध्ये नियमांचे आकलन, विभक्ती-प्रयोग, उदाहरणांचे विश्लेषण आणि भाषांतर यांचा समावेश केला आहे.
स्वाध्याय :-
1. योग्य पर्याय निवडा
षष्ठी विभक्तीचा मुख्य उपयोग कोणत्या अर्थाने होतो?
कर्ता (ख) संबंध (ग) करण (घ) संप्रदान
‘हेउ’ शब्दाचा अर्थ आहे—
स्थान (ख) कारण किंवा प्रयोजन (ग) वेळ (घ) साधन
समुदायातून एखाद्या वस्तूची निवड करताना कोणत्या विभक्तीचा उपयोग होतो?
प्रथमा (ख) द्वितीया (ग) षष्ठी किंवा सप्तमी (घ) तृतीया
आशीर्वाद अर्थाने कोणत्या विभक्तींचा उपयोग होतो?
प्रथमा-द्वितीया (ख) तृतीया-पंचमी
चतुर्थी-षष्ठी (घ) सप्तमी-संबोधन
करण्याचा अर्थ असलेल्या क्रियापदासोबत कर्मामध्ये कोणत्या विभक्तीचा उपयोग होऊ शकतो?
षष्ठी (ख) प्रथमा (ग) सप्तमी (घ) संबोधन
2. रिकाम्या जागा भरा
संबंधाचा क्रियापदाशी ________ नसतो.
‘हेउ’ शब्दाचा उपयोग ________ किंवा प्रयोजन अर्थाने होतो.
समुदायातून निवड करताना ________ किंवा ________ विभक्ती होते.
आशीर्वाद देण्याची असताना चतुर्थी किंवा ________ विभक्ती होते.
करण्याचा अर्थ असलेल्या क्रियापदासोबत कर्मामध्ये ________ विभक्ती होऊ शकते.
3. पुढील विधानांसमोर चूक बरोबर लिहा
षष्ठी विभक्तीचा संबंध क्रियापदाशी असतो.
‘हेउ’ शब्दासोबत षष्ठी विभक्तीचा उपयोग होतो.
समुदायातून निवड अर्थाने षष्ठी आणि सप्तमी दोन्हींचा उपयोग शक्य आहे.
आशीर्वाद अर्थाने केवळ प्रथमा विभक्ती होते.
करण्याचा अर्थ असलेल्या क्रियापदासोबत षष्ठी विभक्तीचा उपयोग होऊ शकतो.
4. पुढील वाक्यांमध्ये षष्ठी विभक्तीच्या उपयोगाचे कारण सांगा
गुणा अणंता होंति।
अरहंतस्स अमयं होइ।
सज्जणस्स णिम्मलं होइ।
सरइ।
दीनस्स दयइ।
5. पुढील वाक्यांचे मराठीत भाषांतर करा
जीवस्स सभावो होइ।
धम्मस्स होइ।
मुणिस्स चरियं लोए पूज्जं होइ।
सव्वजीवाणं ।
सज्जणस्स णिम्मलं होइ।
6. पुढील वाक्यांचे प्राकृतमध्ये भाषांतर करा
आचार्यांचे गुण महान आहेत.
सर्व जीवांचे कल्याण होवो.
मी अरिहंतांना वंदन करतो.
साधूचे चारित्र्य पवित्र असते.
धर्माचे फळ सुख आहे.