प्राकृत व्याकरण भाग-1
ग्रंथकार
डॉ. आशीष जैन आचार्य
(राष्ट्रपती पुरस्कारप्राप्त)
प्रकाशक
प्राकृत भाषा विकास फाउण्डेशन
प्राकृतश्री – 33
ग्रंथाचे नाव –प्राकृत व्याकरण भाग-1
आशीर्वाद – प्राकृताचार्यश्री 108 सुनीलसागरजी महाराज
लेखक – डॉ. आशीष जैन आचार्य शाहगढ़, सागर
वर्ष – 2026
आवृत्ती – पहिली
ISBN – 978-81-180135-3-2
प्रती – 1000
किंमत –
प्राप्तिस्थान – प्राकृत भाषा विकास फाउण्डेशन,
154 गीतांजलि ग्रीनसिटी,संजय ड्राइव रोड़
सागर .प्र. 470001, 9329092390
प्रकाशक – प्राकृत भाषा विकास फाउण्डेशन
मुद्रक – विकास ऑफसेट भोपाल
प्राकृत भाषेचा सामान्य परिचय
'प्राकृत' शब्द 'प्रकृति' शब्दापासून बनला आहे, ज्याचा अर्थ आहे—नैसर्गिक, स्वाभाविक किंवा आपोआप उत्पन्न होते . अशी भाषा मानली गेली आहे, शिकण्यासाठी प्रयत्न करावा लागत नाही, सहजपणे लोकमानसात प्रवाहित होत असते. विद्वानांच्या मते, व्याकरण इत्यादींच्या संस्कारांनी रहित असा स्वाभाविक 'वचन व्यापार' आहे, तोच प्राकृत होय.
प्राकृतच्या उत्पत्तीसंदर्भातील मते प्राकृतच्या उत्पत्तीबाबत विद्वानांची दोन प्रमुख मते आढळतात:
संस्कृतपासून उत्पत्ती: आचार्य हेमचन्द्र आणि मार्कण्डेय यांच्यासारखे विद्वान मानतात 'प्रकृति' म्हणजे संस्कृत आणि तिच्यापासून उत्पन्न होणारी भाषा म्हणजे प्राकृत होय.
स्वतंत्र आणि मूळ उत्पत्ती: नमिसाधु आणि वाक्पतिराज यांच्यासारखे विद्वान प्राकृतला सर्व भाषांचे मूळ मानतात. त्यांच्या मते, प्राकृत हे 'वाहते पाणी' आहे, संस्कृत हे जणू एक 'बद्ध महासरोवर' आहे. अर्धमागधीसारख्या प्राकृत भाषा सर्व भाषांच्या जननी आहेत, असे मानले जाते.
भाषेचा क्रमिक विकास प्राकृतचा विकास 'बोली' अवस्थेपासून 'भाषा' अवस्थेकडे झाला आहे. तिच्या विकासाचे तीन युगांमध्ये विभाजन करण्यात आले आहे:
प्रथम युगातील प्राकृत (.स.पू. 600 .स. 200): यामध्ये शिलालेखीय प्राकृत, धम्मपदाची प्राकृत आणि प्राचीन जैन सूत्रांची प्राकृत यांचा समावेश होतो.
मध्यकालीन प्राकृत (.स. 200 .स. 600): यामध्ये भास आणि कालिदास यांच्या नाटकांची प्राकृत, महाराष्ट्री आणि व्याकरणसंमत प्राकृत यांचा समावेश होतो.
उत्तरकालीन किंवा अपभ्रंश युग (.स. 600 .स. 1200): आधुनिक भारतीय भाषांच्या उगमाचा काळ आहे.
प्राकृतची विविध रूपे प्रादेशिक विविधतेच्या आधारावर प्राकृतचे अनेक भेद आहेत, त्यांपैकी शौरसेनी, अर्धमागधी, मागधी, पैशाची आणि महाराष्ट्री हे प्रमुख आहेत. शौरसेनी सर्वांत शुद्ध प्राकृत मानली गेली आहे, जिचा प्रयोग जैन ग्रंथांमध्ये आणि संस्कृत नाटकांमध्ये पात्रांद्वारे केला गेला आहे.
साहित्यिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व
धार्मिक आधार: जैन आणि इतर जैन धार्मिक ग्रंथ मुख्यतः अर्धमागधी आणि शौरसेनी प्राकृतमध्ये लिहिले गेले आहेत.
जनसामान्यांची भाषा: प्राचीन भारतात संस्कृत विद्वानांची भाषा होती, प्राकृत जनसामान्यांची भाषा होती. सम्राट अशोकाचे शिलालेखही प्राकृतमध्येच आढळतात.
आधुनिक भाषांची जननी: हिंदी, मराठी, बंगाली, पंजाबी, गुजराती आणि आसामी यांसारख्या आधुनिक भारतीय भाषांच्या विकासात प्राकृतचे महत्त्वपूर्ण योगदान आहे.
वर्तमानातील गौरव प्राकृत भाषेत असे लाखो शब्द आहेत, इतर कोणत्याही भाषेत उपलब्ध नाहीत. तिची ऐतिहासिकता आणि सांस्कृतिक समृद्धी लक्षात घेऊन भारत सरकारने अलीकडेच तिला 'अभिजात भाषा' (Classical Language) दर्जा प्रदान केला आहे. आजही भारतीय इतिहास, संस्कृती आणि भाषाविज्ञान यांच्या अध्ययनासाठी एक अमूल्य वारसा आहे.